Stefan Żeromski (1864–1925) bywa nazywany sumieniem polskiej literatury i to określenie jest trafne: pisał po to, żeby czytelnikowi było niewygodnie. Bieda, krzywda i obojętność są u niego opisane tak dokładnie, że nie da się ich zbyć współczuciem.
Jego bohaterowie to zwykle ludzie, którzy chcą naprawiać świat i płacą za to wszystkim, co mają. Przedwiośnie, napisane u progu odzyskanej niepodległości, zadaje pytanie najtrudniejsze z możliwych: co zrobić z państwem, które właśnie się dostało.
▸ Więcej o autorze
Życie
Pochodził ze zubożałej szlachty z Kielecczyzny; wcześnie stracił rodziców i całe życie borykał się z gruźlicą oraz brakiem pieniędzy. Pracował jako guwerner, a potem jako bibliotekarz — najpierw w Muzeum Polskim w Rapperswilu w Szwajcarii, gdzie miał dostęp do archiwów emigracyjnych.
Po odzyskaniu niepodległości zaangażował się w życie publiczne: był pierwszym prezesem polskiego PEN Clubu, zabiegał o polskość Mazur i Pomorza. Przedwiośnie wywołało ostry spór polityczny — jedni czytali je jako oskarżenie młodego państwa, inni jako ostrzeżenie przed rewolucją.
Najważniejsze utwory
Dlaczego jest ważny
Literatura jako interwencja. Żeromski nie opisuje krzywdy po to, by wzruszyć, tylko po to, by zmusić do reakcji. Stąd drastyczność wielu scen — to zabieg celowy.
Bohater rozdarty. Judym, Baryka, Borowicz — wszyscy stoją przed wyborem między własnym szczęściem a obowiązkiem wobec innych. Ten schemat jest jednym z najbardziej użytecznych w wypracowaniach maturalnych.
Rzeczy, których zwykle się nie mówi na lekcji
- Przegrał Nobla z Reymontem. W 1924 roku obaj byli kandydatami; nagrodę dostał autor Chłopów.
- Szklane domy nigdy nie istniały. To opowieść ojca Baryki, wizja, nie projekt — a mimo to weszła do języka jako symbol złudzenia.
- Prowadził dziennik przez ponad dwadzieścia lat. Zapiski, prowadzone od młodości, są dziś osobnym dziełem literackim.
- Zmienił zakończenie Przedwiośnia tuż przed drukiem — marsz na Belweder pozostawił bez rozstrzygnięcia, co do dziś dzieli interpretatorów.
Powrót do epokiDwudziestolecie międzywojenne