Tren Fortynbrasa Zbigniewa Herberta — interpretacja

Interpretacja Trenu Fortynbrasa

Teza interpretacyjna

Herbert bierze cztery linijki z zakończenia Hamleta i oddaje głos temu, komu Szekspir go nie dał — Fortynbrasowi. Ta jedna decyzja zmienia wszystko. Utwór przestaje być trenem, a staje się rozliczeniem dwóch sposobów bycia w świecie: postawy tragicznej, która ginie z rękami czystymi, i postawy praktycznej, która przeżywa i musi rządzić. Herbert nie przyznaje racji żadnej z nich — i na tym polega siła wiersza.

Kto mówi i do kogo

Sytuacja liryczna jest z gruntu paradoksalna: monolog wygłasza żywy do martwego, zwycięzca do pokonanego, człowiek władzy do człowieka myśli. Fortynbras stoi nad ciałem Hamleta w chwili, gdy scena jest już pusta — i dopiero teraz może powiedzieć to, czego przy świadkach nie powiedziałby nigdy.
Kluczowy jest ton. To nie jest mowa szydercza. Fortynbras nie triumfuje, choć wygrał; mówi rzeczowo, chwilami z zażenowaniem, chwilami z czymś na kształt zazdrości. Jeśli czytasz ten wiersz jako kpinę z Hamleta, tracisz jego istotę — i jest to najczęstszy błąd w wypracowaniach.

Dwie racje, dwa światy

Herbert buduje kontrast przez detal, nie przez deklarację. Hamletowi przypadają w wierszu rzeczy ostateczne: kryształowe pojęcia, gest, wybór, śmierć. Fortynbrasowi — rzeczy konkretne i nudne: projekt kanalizacji, dekret o prostytutkach i żebrakach, system więzień, podatki. To jest cała różnica między bohaterem tragicznym a człowiekiem, który musi po nim posprzątać.
Zwróć uwagę, że wyliczenia Fortynbrasa nie są karykaturą. Kanalizacja to nie żart — to warunek, żeby miasto nie umarło na zarazę. Herbert pokazuje, że rządzenie składa się w większości z rzeczy niepięknych, o których poezja milczy, bo się do niej nie nadają.
Jednocześnie Fortynbras wie, czego mu brakuje. Hamlet miał to, czego władza mieć nie może: prawo do gestu bez konsekwencji. Zwycięzca odziedziczył państwo i wraz z nim niemożność zachowania czystych rąk.

Samotność zwycięzcy

Utwór kończy się nie triumfem, lecz obrazem osamotnienia. Hamlet ma po śmierci to, co Fortynbrasowi nie przysługuje — miejsce w opowieści. Przegrany zostaje bohaterem, wygrany zostaje urzędnikiem. Dlatego rozmowa jest możliwa dopiero teraz: dopóki obaj żyli, dzielił ich wynik, teraz dzieli ich tylko rola, jaką wyznaczy im pamięć.
Herbert dopisuje więc do Szekspira scenę, której u Szekspira być nie mogło — i przez to podważa spokojne zakończenie Hamleta. U Szekspira przybycie Fortynbrasa przywraca porządek. U Herberta ten porządek okazuje się kosztowny.

Forma jako argument

Wiersz jest pisany bez interpunkcji, wersem wolnym, tokiem mowy. Nie ma w nim rymu ani regularnej strofy — to nie jest pieśń żałobna, to jest mówienie. Brak przecinków sprawia, że zdania nakładają się na siebie i czyta się je jak myśl, która dopiero się formuje.
Tytułowy tren jest wobec tego świadomą prowokacją. Gatunek zapowiada uroczystą żałobę i wysoki styl; utwór daje monolog polityka o kanalizacji. To rozbieżność między nazwą a treścią jest jednym z głównych nośników sensu.
Charakterystyczny dla Herberta jest też brak wielkich słów. Poeta, który pisał o wierności zasadom, o wierności mówi tu wyłącznie językiem administracji — i właśnie ta powściągliwość robi wrażenie.

Konteksty

Hamlet Szekspira. Punkt wyjścia i nieodzowny kontekst. Warto pamiętać, że u Szekspira Fortynbras jest postacią epizodyczną: młodym Norwegiem, który wchodzi na scenę zasłaną trupami i zarządza żołnierski pogrzeb. Herbert rozwija właśnie ten moment.
Herbert wobec własnej epoki. Wiersz pochodzi z tomu Studium przedmiotu (1961), a więc powstaje w państwie, w którym pytanie o cenę współpracy z władzą było pytaniem osobistym, nie teoretycznym. Dlatego Tren Fortynbrasa czyta się także jako wiersz o wyborze między nieskazitelnością a wpływem.
Pan Cogito. Zestaw ten utwór z Przesłaniem Pana Cogito — tam Herbert każe „iść wyprostowanym", tu pokazuje, ile to kosztuje kogoś, kto musi rządzić. Dwa wiersze tego samego poety, dwa różne stanowiska: razem tworzą argument nie do zbicia w wypracowaniu.
Antygona i Kreon. Ten sam spór w kształcie antycznym: racja bezwzględna kontra racja państwa. Herbert wielokrotnie do niego wracał.
Motywy do rozwinięcia: władza, śmierć, samotność, honor.

Jak wykorzystać na maturze

Tematy, do których pasuje: czy w polityce da się zachować czyste ręce; jak literatura ocenia bohatera tragicznego; co zostaje po człowieku — czyn czy legenda; kiedy pragmatyzm staje się zdradą ideałów; jak twórcy wykorzystują znane teksty do nowych celów.
Teza, którą warto postawić: Herbert nie wybiera między Hamletem a Fortynbrasem — pokazuje, że każda z tych postaw jest niepełna i że cena obu jest wysoka.
Błędy, których lepiej uniknąć: pisanie, że Fortynbras kpi z Hamleta (nie kpi — zazdrości i żałuje); traktowanie wyliczenia spraw państwowych jako satyry (to nie satyra, tylko opis rzeczywistych obowiązków); pomijanie tytułu, który jest częścią sensu.

Wnioski

Tren Fortynbrasa to jeden z najlepszych przykładów tego, co Herbert robił najczęściej: brał gotową postać kultury i sprawdzał, jak wygląda z drugiej strony. Efektem nie jest ani obalenie Hamleta, ani pochwała Fortynbrasa, lecz uświadomienie, że świat potrzebuje obu, a żaden z nich nie może być drugim.
Dlatego ostatnie słowo w wierszu należy do samotności, nie do zwycięstwa. Wygrał ten, kto zostanie zapomniany — i on sam doskonale o tym wie.

←Powrót na stronę ZBIGNIEW HERBERT

Zbigniew Herbert Tren Fortynbrasa — interpretacja