Granica — streszczenie szczegółowe

Cała fabuła po kolei: Boleborza i schemat ojca, kariera Zenona, Justyna, małżeństwo z Elżbietą, strzały do robotników i finał — plus wyjaśnienie, ile granic jest w tytule.

Utwór dodatkowy — spoza wykazu lektur obowiązkowych

Autorka: Zofia Nałkowska
Wydanie: 1935
Rodzaj i gatunek: powieść psychologiczno-społeczna
Status: utwór dodatkowy, spoza wykazu lektur obowiązkowych (zobacz wykaz)
Miejsce i czas: prowincjonalne miasto i majątek Boleborza, dwudziestolecie międzywojenne
Kompozycja: zakończenie podane na początku; narracja z kilku punktów widzenia

Streszczenie w trzech zdaniach. Zenon Ziembiewicz, syn zubożałego zarządcy majątku, całe życie obiecuje sobie, że nie powtórzy „schematu” ojca — drobnych podłości udawanych przed sobą za coś innego — a mimo to robi dokładnie to samo: bierze pieniądze od ludzi, którym potem musi ustępować, wchodzi w wieloletni romans z Justyną Bogutówną, córką kucharki z Boleborzy, i jednocześnie żeni się z Elżbietą Biecką. Justyna po namowie do usunięcia ciąży traci pracę, zdrowie psychiczne i wszelkie oparcie, a Zenon awansuje na prezydenta miasta i próbuje załatwić sprawę pieniędzmi. Kiedy jako prezydent dopuszcza do strzelania do demonstrujących robotników, Justyna wchodzi do jego gabinetu i oślepia go, wylewając mu w twarz żrący płyn; Zenon, niewidomy i skończony, odbiera sobie życie.

Kto jest kim

Nałkowska pokazuje każdą postać także cudzymi oczami. To dlatego ta sama rzecz wygląda inaczej w relacji Zenona, inaczej w relacji Justyny, a jeszcze inaczej w plotce miasta — i o to autorce chodziło.

Ziembiewiczowie

Zenon Ziembiewicz — zdolny, ambitny, przez całe życie tłumaczy sobie własne postępki. Walerian Ziembiewicz — ojciec, rządca Boleborzy; romansuje ze służbą i uważa się przy tym za człowieka honoru. Żancia — matka, wybacza mu wszystko i tak powstaje „schemat”.

Dwie kobiety

Justyna Bogutówna — córka kucharki z Boleborzy; dla niej ten związek jest całym życiem, dla Zenona epizodem. Elżbieta Biecka — żona Zenona, wychowana przez ciotkę, wie o Justynie i zostaje.

Miasto

Cecylia Kolichowska — ciotka Elżbiety, właścicielka kamienicy; przez jej dom przechodzi cała drabina społeczna. Czechliński — układa Zenonowi karierę i wystawia rachunek. Gołąbscy — rodzina z suteren, ilustracja tego, o czym Zenon pisze w gazecie i czego nie widzi.

Zakończenie na początku

Powieść otwiera informacja o karierze Zenona i o tym, jak się skończyła. Nałkowska od razu odbiera czytelnikowi ciekawość „co dalej” i przenosi całą uwagę na pytanie „jak do tego doszło”. To decyzja kompozycyjna, o której warto napisać w każdej pracy o tej książce.

Boleborza: skąd się bierze schemat

Zenon dorasta w majątku, którym zarządza jego ojciec. Widzi kolejne romanse Waleriana z dziewczętami ze wsi i cierpliwość matki. Obiecuje sobie, że u niego będzie inaczej — i to postanowienie jest punktem odniesienia dla wszystkiego, co zrobi później.

Kariera: pieniądze, które zobowiązują

Paryż i „Niwa”

Studia w Paryżu opłaca Czechliński. Po powrocie Zenon obejmuje redakcję gazety i od razu zaczyna pisać tak, żeby nie urazić tych, którym jest winien. Każdy kolejny ustępek jest drobny i każdy da się przed sobą wytłumaczyć.

Prezydent miasta

Awans przychodzi szybko. Zenon ma program: budowa domów dla robotników, kanalizacja, porządek. Część z tego naprawdę realizuje — i właśnie dlatego jego historia jest trudniejsza niż zwykłe oskarżenie karierowicza.

Justyna

Romans

Znajomość zaczyna się w Boleborzy i ciągnie latami: przypadkowe spotkania, wynajęty pokój, pieniądze. Zenon traktuje to jako sprawę przejściową, Justyna — jako jedyną ważną rzecz, jaka ją spotkała.

Ciąża

Gdy Justyna zachodzi w ciążę, Zenon namawia ją do zabiegu, płaci i uważa sprawę za zamkniętą. Dla niej to początek rozpadu: traci pracę, choruje psychicznie, przestaje sobie radzić. Kolejne posady, które załatwia jej Zenon, tylko przedłużają upokorzenie.

Małżeństwo

Równolegle Zenon żeni się z Elżbietą Biecką. Ona wie o Justynie. To małżeństwo nie jest kłamstwem wobec żony — jest kłamstwem wobec siebie samego, bo Zenon wciąż uważa, że schematu ojca nie powtórzył.

Granica przekroczona

Strzały

W mieście dochodzi do demonstracji robotników. Jako prezydent Zenon zgadza się na użycie broni; są zabici. Człowiek, który kilka lat wcześniej pisał o krzywdzie ludzi z suteren, wydaje rozkaz przeciw nim.

Zemsta Justyny

Justyna przychodzi do gabinetu i wylewa mu w twarz żrący płyn. Zenon traci wzrok. Nie ma już ani kariery, ani tłumaczeń — zostaje sam ze sobą.

Samobójstwo

Niewidomy Zenon odbiera sobie życie. Nałkowska nie robi z tego kary wymierzonej przez los; to konsekwencja, którą czytelnik zna od pierwszej strony i której dopiero teraz rozumie mechanizm.

Ile granic jest w tytule

Granica moralna — punkt, po którego przekroczeniu człowiek przestaje być tym, za kogo się uważał. Zenon przekracza ją stopniowo i nie zauważa kiedy.
Granica społeczna — między kamienicą a sutereną, między dworem a wsią. Justyna i Zenon są po dwóch jej stronach i to przesądza o wszystkim.
Granica poznania — nie da się zobaczyć siebie tak, jak widzą nas inni. Stąd wielość punktów widzenia w narracji.

Co z tego streszczenia wynika

Zenon nie jest zwykłym łajdakiem. Ma dobre zamiary i część z nich realizuje. Powieść jest o tym, że dobre zamiary nie chronią przed niczym.
Schemat ojca wraca dokładnie tam, gdzie bohater najbardziej się przed nim bronił. To najlepszy materiał na pracę o samooszukiwaniu się.
To dobry kontekst, nie tylko osobna lektura. Granica świetnie pracuje przy tematach o odpowiedzialności, o karierze i o tym, jak człowieka określa jego położenie społeczne.

Dalej na tej stronie: opracowanie Granicy oraz problematyka utworu. Sprawdź, czy pamiętasz treść: test ze znajomości treści.