Neologizmy

I. Wstęp – plan do przedstawienia w klasie

1. System językowy

• Język składa się z leksyki, czyli ogółu słów, oraz z reguł gramatycznych.
• Oba te elementy są dynamiczne i zmieniają się wraz z rozwojem rzeczywistości.
• Jedne wyrazy zanikają, a na ich miejsce pojawiają się nowe.

2. Dawność i nowość w języku

• Archaizmy to wyrazy dawne, wychodzące z użycia.
• Neologizmy to nowe wyrazy albo nowe znaczenia wyrazów już istniejących.
• Zmiany słownictwa wynikają z rozwoju cywilizacyjnego, technologicznego i kulturowego.
• Nowe słowa pomagają trafniej opisywać świat i nowe zjawiska.

3. Sposoby wzbogacania leksyki

• tworzenie nowych związków frazeologicznych,
• tworzenie neologizmów słowotwórczych,
• nadawanie nowych znaczeń wyrazom już istniejącym,
• zapożyczanie słów z innych języków.

4. Neologizmy słowotwórcze mogą powstawać przez:

• dodanie przedrostka,
• dodanie przyrostka,
• złożenie dwóch wyrazów,
• zrost,
• odcięcie części wyrazu podstawowego.

5. Innowacja językowa a błąd językowy

• Innowacja językowa to nowa forma zgodna z systemem języka i służąca lepszemu wyrażeniu treści.
• Błąd językowy to nieświadome odstępstwo od normy.
• Nie każda nowa forma jest błędem – o wartości decyduje zgodność z systemem języka i funkcjonalność.

6. Dawność i nowość w języku literackim

• Pisarze i poeci często świadomie sięgają po archaizmy i neologizmy.
• Archaizacja stylizuje tekst na dawny.
• Neologizmy artystyczne pomagają wyrazić uczucia, stany psychiczne i indywidualny obraz świata.
• Za najwybitniejszego twórcę neologizmów w polskiej poezji uważa się Bolesława Leśmiana.

II. Ćwiczenia ze strony 293 (1–6)

1. Wyrazy utworzone z użyciem przedrostka i przyrostka

Z przedrostkiem: nadpisać, podbiec, odczytać, rozwinąć, przełamać.

Z przyrostkiem: malarz, czytelnik, nauczyciel, miłość, pisarka.

2. Wyrazy powstałe wskutek odcięcia cząstki wyrazu podstawowego

Tak powstały wyrazy: zmierzch i byt.

3. Pięć neologizmów z utworów Leśmiana i sposób ich utworzenia

• wiśniało – utworzone od rzeczownika „wiśnia” jako forma czasownikowa;
• zabóstwiło się – utworzone przez dodanie przedrostka do podstawy związanej z wyrazem „bóstwo”;
• wykraplały się – utworzone od „kropla”, z użyciem przedrostka;
• zazłocić się – utworzone od „złoty”, z użyciem przedrostka i formantu czasownikowego;
• potrupne – utworzone od wyrazu „trup”, jako określenie odnoszące się do śmierci i pogrzebu.

Neologizmy Leśmiana nie naruszają zasad słowotwórczych polszczyzny. Są innowacjami artystycznymi, a nie błędami.

4. Pochodzenie zapożyczeń

• telekonferencja – z elementów pochodzenia greckiego i łacińskiego, upowszechnionych w językach nowożytnych;
• wideo – z łaciny, najczęściej przejęte przez język angielski;
• sms – z języka angielskiego;
• smartfon – z języka angielskiego;
• leasing – z języka angielskiego.

Wniosek: współczesna polszczyzna bardzo często przejmuje słownictwo z języka angielskiego, szczególnie w dziedzinie technologii, mediów i ekonomii.

5. Neosemantyzacja na przykładzie wyrazu „ściemniać”

Neosemantyzacja polega na nadaniu istniejącemu już wyrazowi nowego znaczenia. Czasownik ściemniać pierwotnie oznaczał „powodować ciemność”, natomiast współcześnie może znaczyć także „kłamać”, „mataczyć”, „wprowadzać w błąd”. Forma wyrazu pozostaje ta sama, zmienia się jego znaczenie.

6. Sposób utworzenia słowa „ściema”

Wyraz ściema powstał od czasownika ściemniać w wyniku skrócenia podstawy słowotwórczej i utworzenia nowego rzeczownika. Jest to przykład derywacji wstecznej.