Kontekst
Bułhakow i Stalin — pisarz w epoce terroru
Michaił Bułhakow pisał Mistrza i Małgorzatę w latach 1928–1940, w warunkach stalinowskiego totalitaryzmu. Powieść, którą widział jako dzieło życia, nigdy nie została przez niego opublikowana. Rękopis spalił raz — i odtworzył od nowa. Ukazała się dopiero w 1966 roku, 26 lat po jego śmierci.
Michaił Bułhakow
1891 — 1940
Michaił Bułhakow (1891–1940)
Pisarz, dramaturg, lekarz. Jego sztuki były wielokrotnie zakazywane. W liście do Stalina z 1930 r. napisał wprost: „Proszę o możliwość emigracji lub... o pracę".
Wielki Terror w ZSRR
lata 1930 — 1938
Stalin i Wielki Terror (lata 30.)
Okres pisania powieści to czas czystek, łagrów i rozstrzelań. Bułhakow sam był inwigilowany przez NKWD. Stalin podobno kilkakrotnie słuchał jego sztuki Dni Turbinów.
"
Rękopisy nie płoną.
— Woland do Mistrza, Mistrz i Małgorzata
To zdanie ma wymiar autobiograficzny: Bułhakow spalił pierwszy rękopis powieści w 1930 roku po tym, jak jego sztuki zostały zakazane. Potem pisał dalej — w tajemnicy, nocami, przez kolejne 10 lat.
Technika narracyjna
Powieść w powieści — jak to działa?
Mistrz i Małgorzata to jedna z najdoskonalszych realizacji techniki powieści szkatułkowej w literaturze światowej. Utwór składa się z dwóch równoległych narracji, które wzajemnie się komentują i oświetlają.
Struktura narracyjna powieści
Powieść zewnętrzna — rama
Moskwa, lata 30. XX wieku
Wizyta Wolanda i jego świty. Chaos w środowisku literackim, teatralnym i biurokratycznym. Mistrz w szpitalu psychiatrycznym. Małgorzata szuka ukochanego.
↕ rozdziały przeplatają się — każda narracja rzuca światło na drugą
Powieść wewnętrzna — wstawka
Jerozolima, ok. 30 n.e.
Rękopis Mistrza — rozdziały o Poncjuszu Piłacie i Jeszui Ha-Nocri. Przesłuchanie, wyrok śmierci, egzekucja. Historia, którą Woland opowiada w pierwszym rozdziale — dosłownie „widział".
Lustrzane odbicia
Piłat i Stalin — obaj sprawują władzę absolutną, obaj skazują niewinnych. Jeszua i Mistrz — obaj mówią prawdę i płacą za to cenę.
Dwie epoki, ten sam problem
Technika anachronii: historia Jerozolimy komentuje współczesność Moskwy. Tchórzostwo Piłata = tchórzostwo inteligencji w ZSRR.
Rękopis jako świadectwo
Powieść Mistrza jest zakazana, spalona — ale przetrwała. „Rękopisy nie płoną." Prawda jest niezniszczalna — taka teza ideowa.
Dlaczego ta technika jest genialna? Bułhakow nie komentuje wprost systemu stalinowskiego — ukrywa krytykę w historii sprzed 2000 lat. To był jedyny sposób, by cokolwiek powiedzieć. Jednocześnie buduje pytanie: czy historia ludzkości to nieskończone powtórzenie tych samych mechanizmów władzy?
Kreacja postaci
Poncjusz Piłat i Jeszua Ha-Nocri
Dwie najważniejsze postacie narracji jerozolimskiej — i dwie z najbardziej złożonych psychologicznie postaci w literaturze XX wieku.
Namiestnik Judei
Poncjusz Piłat
„Piąty prokurator Judei, jeździec złotej włóczni"
Człowiek potężny, lecz zniewolony przez system — wie, że Jeszua jest niewinny, ale nie ma odwagi go uwolnić.
Cierpi na migrenę — ból głowy jako symbol moralnego rozdarcia. Kiedy rozmawia z Jeszuą, ból ustępuje.
Jego grzechem jest tchórzostwo — „największy ze wszystkich ludzkich grzechów" według Jeszui.
Przez dwa tysiące lat nie może zaznać spokoju — siedzi na górze i czeka na przebaczenie.
„Tchórzostwo jest największą z ludzkich wad." — Jeszua Ha-Nocri
Wędrowny filozof
Jeszua Ha-Nocri
„Ha-Nocri" — z Nazaretu. Nie Jezus Chrystus.
Bułhakow celowo nie utożsamia go z Jezusem — to samotny, przestraszony, ale wolny człowiek, nie Bóg.
Mówi prawdę bez względu na konsekwencje — jego cechą jest absolutna wolność wewnętrzna.
Wierzy, że „wszyscy ludzie są dobrzy" — nawet strażnik, który go bije, nawet Piłat.
Nie ma uczniów — ma tylko Mateusza Lewiego, który fałszywie zapisuje jego słowa.
„Złych ludzi nie ma na świecie. Są ludzie nieszczęśliwi."
Interpretacja relacji Piłat–Jeszua: To spotkanie tchórzostwa z odwagą. Piłata fascynuje i przeraża wolność Jeszui — bo sam jej nie ma. W tej relacji Bułhakow zadaje pytanie: co jest gorsze — zło, które wyrządza kata, czy milczenie tych, którzy mają władzę, by powstrzymać zło?
Jerozolima — Ha-Nocri
ok. 30 r. n.e.
Jerozolima — sceneria powieści wewnętrznej
Bułhakow studiował topografię Jerozolimy I wieku — Wzgórze Golgota, pretorium, Dolina Geenny. Jego opis jest historycznie i geograficznie precyzyjny.
Moskwa — Mistrz
lata 30. XX wieku
Moskwa lat 30. — sceneria powieści zewnętrznej
Moskwa Bułhakowa to miasto absurdu i strachu: MASSOLIT, Teatr Variétés, Szpital Psychiatryczny. Satyra na sowiecką biurokrację i oportunizm środowisk twórczych.
Postać kluczowa
Woland — szatan, który czyni dobro
"
Jestem częścią tej siły, która wiecznie zła pragnąc, wiecznie dobro czyni.
— motto powieści, za Goethem, Faust
Woland jest Szatanem — ale przychodzi do Moskwy jako korygujący sprawiedliwości, nie jako kusiciel. Karze chciwych, obłudnych i tchórzliwych. Jego bal to sąd ostateczny nad ludzką podłością. Paradoks: zło w rękach Bułhakowa staje się narzędziem prawdy.
Szatan jako sędzia
Woland i jego świta obnażają hipokryzję. Berlioz, Lichodiejew, Nikanor Iwanowicz — każdy dostaje to, na co zasługuje.
Szatan jako satyryk
Sceny w Teatrze Variétés i w MASSOLIT to satyra na sowieckie społeczeństwo. Groteska ujawnia to, czego nie może powiedzieć realizm.
Dobro wymaga zła
Woland i Jeszua to dwie strony rzeczywistości — nie walczą ze sobą, lecz uzupełniają. Ciemność nie jest absencją światła, jest jego warunkiem.
Matura rozszerzona
Tematy prac pisemnych
Propozycje tematów wypracowań z poziomu rozszerzonego — typ: interpretacja, porównanie, analiza problemu.
Temat 1 — technika narracyjna
„Powieść w powieści jako sposób budowania sensu w literaturze. Omów zagadnienie na przykładzie Mistrza i Małgorzaty Michaiła Bułhakowa oraz innego wybranego tekstu."
Konteksty: Umberto Eco Imię róży, Emily Brontë Wichrowe Wzgórza, Joseph Conrad Lord Jim
Temat 2 — problem tchórzostwa
„Tchórzostwo jako największy z ludzkich grzechów. Zanalizuj kreację Poncjusza Piłata w Mistrzu i Małgorzacie i odnieś do wybranego bohatera innej lektury."
Konteksty: Makbet, Raskolnikow, bohaterowie Conrada
Temat 3 — wolność artysty
„Artysta i władza. Omów problem wolności twórczej i cenzury na podstawie losów Mistrza w powieści Bułhakowa, uwzględniając kontekst biograficzny autora."
Konteksty: biografia Bułhakowa, Orwell Rok 1984, Kafka Proces
Temat 4 — dobro i zło
„Czy zło może służyć dobru? Zanalizuj postać Wolanda jako ambiwalentną figurę Szatana w Mistrzu i Małgorzacie."
Konteksty: Goethe Faust, Biblia (Księga Hioba), Milton Raj utracony
Temat 5 — reinterpretacja Ewangelii
„Bułhakow wobec tradycji chrześcijańskiej. Zanalizuj, w jaki sposób autor reinterpretuje biblijną historię Piłata i Jeszui Ha-Nocri."
Konteksty: Ewangelia wg św. Jana, Ewangelia wg Łukasza, motyw Piłata w kulturze
Temat 6 — miłość i ofiara
„Miłość jako ocalenie. Omów rolę Małgorzaty jako postaci, która — przez miłość i poświęcenie — ocala Mistrza i rękopis."
Konteksty: Goethe Faust (Małgorzata/Gretchen), Mickiewicz Dziady, mit orficki