Kontekst
Po powstaniu listopadowym — wybuch i klęska
Dziady cz. III napisał Mickiewicz w Dreźnie w 1832 r., niedługo po upadku powstania listopadowego. Sam w nim nie uczestniczył (przebywał na emigracji), co wpędziło go w głębokie poczucie winy. Dramat to próba zadośćuczynienia narodowi i nadania klęsce metafizycznego sensu.
Wilno — proces filomatów
1823 – 1824
Tło dramatyczne
Senator Nowosilcow więzi i prześladuje młodzież wileńską — to wydarzenie staje się materią dramatu.
Cela Konrada
klasztor bazylianów
Scena duchowa
Tu rozgrywa się Wielka Improwizacja — najwyższy lot polskiej liryki romantycznej.
Mickiewicz wprowadza do polskiej literatury mesjanizm — koncepcję, że Polska jest „Chrystusem narodów". Cierpi za inne, zostanie zmartwychwstała, jej ofiara ma odkupić Europę. To diagnoza i pociecha jednocześnie.
Kreacja postaci
Konrad — bohater romantyczny w pełni
Bohater romantyczny
Konrad / Gustaw
„Nazywam się Milijon, bo za miliony kocham i cierpię katusze"
Przemiana Gustawa w Konrada w celi więziennej — z nieszczęśliwego kochanka w bojownika za naród.
Prometeusz polski — chce wyrwać Bogu władzę nad duszami, by zbawić naród. Prometeizm w najczystszej postaci.
W Wielkiej Improwizacji oskarża Boga o obojętność wobec cierpienia Polaków. Bluźnierstwo na granicy pychy.
Ratuje go ksiądz Piotr — pokorny zakonnik, alternatywa wobec dumy Konrada.
„Ja kocham cały naród! […] Ja chcę go dźwignąć, uszczęśliwić, ja chcę nim cały świat zadziwić."
Postać alternatywna
Ksiądz Piotr
„Polska Chrystusem narodów"
Skromny bernardyn — przeciwieństwo Konrada. Pokora zamiast pychy.
To on, nie Konrad, otrzymuje prawdziwe widzenie. Bóg woli pokornych.
Wizja mesjanistyczna — Polska = Chrystus narodów. Ukrzyżowana, ale zmartwychwstanie.
„Imię jego — czterdzieści i cztery" — tajemnicze proroctwo o przyszłym wybawicielu.
„Polska — Mesyjasz między narodami […] dla mojej ojczyzny czyniąc, ja siebie wypełniam."
Klucz interpretacyjny: dramat zestawia dwa modele postawy wobec niewoli. Konrad — bunt, jednostka tytaniczna. Ksiądz Piotr — pokora, zaufanie do Opatrzności. Mickiewicz nie wybiera ostatecznie — pokazuje obie postawy jako równie polskie.
Scena Salonu Warszawskiego
Krytyka polskiego społeczeństwa
Słynna scena, w której Mickiewicz dzieli polskie towarzystwo na dwie grupy: przy stoliku — kolaboranci, kosmopolici, ludzie obojętni; przy drzwiach — patrioci, prawdziwi Polacy. To krytyka inteligencji warszawskiej, która „nie poczuła" klęski powstania.
"
Nasz naród jak lawa, z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa, lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi…
— Wysocki, scena VII (Salon Warszawski)
Motywy
Klucze interpretacyjne
Mesjanizm
Polska jako Chrystus narodów — cierpi za grzechy Europy. Koncepcja, która ukształtuje polskie myślenie historiozoficzne na 100 lat.
Prometeizm
Bunt jednostki przeciw Bogu w imieniu cierpiącej ludzkości. Konrad jako polski Prometeusz.
Martyrologia
Wielkie sceny męczeńskie — opowieść Sobolewskiego, Cichowskiego, scena Bałykiny i Rollisona.
Bohater romantyczny
Gustaw–Konrad: kochanek → patriota. Wzorzec dla całej polskiej literatury XIX wieku.
Historiozofia
Dramat jako próba zrozumienia historii — co znaczy klęska? Skąd cierpienie? Kiedy zmartwychwstanie?
Pycha i pokora
Konrad vs ksiądz Piotr — dwie postawy wobec Boga. Mickiewicz pokazuje obie jako szlachetne, ale to pokorny ma rację.
Matura
Tematy prac pisemnych
Temat 1 — bunt
„Bunt jako postawa wobec rzeczywistości. Omów problem na podstawie Dziadów cz. III Adama Mickiewicza i wybranych innych tekstów."
Konteksty: Camus Mit Syzyfa, Sofokles Antygona, mitologia (Prometeusz)
Temat 2 — naród i jednostka
„Cierpienie narodu w literaturze. Omów problem martyrologii w utworach polskiego romantyzmu i innych epok."
Konteksty: Słowacki Kordian, Sienkiewicz, Borowski, Krall
Temat 3 — postawa wobec Boga
„Konflikt z Bogiem w literaturze. Zanalizuj postawy Konrada i księdza Piotra."
Konteksty: Biblia (Hiob), Kochanowski Treny, Camus, Bułhakow
Temat 4 — wizja narodu
„Polskie mity narodowe w literaturze. Omów obraz Polski w Dziadach cz. III i innym wybranym utworze."
Konteksty: Wyspiański Wesele, Żeromski Przedwiośnie, Słowacki