Pojęcia na maturę z języka polskiego
Inteligencja
Czym jest inteligencja? (Definicja)
Inteligencja to warstwa społeczna, którą tworzą ludzie wykształceni, utrzymujący się z pracy umysłowej, ale posiadający zarazem specyficzny etos i poczucie misji.
W odróżnieniu od zachodnich profesjonalistów, inteligent nie jest definiowany wyłącznie przez swoje wykształcenie czy dochody. Kluczowym elementem jest poczucie odpowiedzialności za naród i społeczeństwo – szczególnie w czasach, gdy brakowało struktur państwowych (jak w Polsce pod zaborami).
Kiedy wyłoniła się warstwa inteligencji?
Proces formowania się inteligencji trwał dekady, ale za kluczowy moment uznaje się przełom XVIII i XIX wieku.
a) Czasy stanisławowskie (koniec XVIII w.):
Wraz z reformami Sejmu Wielkiego i powstaniem Komisji Edukacji Narodowej, pojawiło się zapotrzebowanie na nowoczesną biurokrację, nauczycieli i prawników.
b) Okres po rozbiorach (XIX wiek):
To wtedy inteligencja ukonstytuowała się jako osobna grupa. Jej głównym źródłem była zubożała szlachta, która po utracie majątków ziemskich (często w wyniku konfiskat po powstaniach) przenosiła się do miast.
c) Wypieranie szlachty (wysadzeni z siodła):
Szlachta „herbu i miecza” zaczęła zamieniać się w szlachtę „dyplomu i pióra”. Nie mogąc sprawować władzy politycznej, młodzi inteligenci zaczęli sprawować „rząd dusz” poprzez kulturę, literaturę i edukację.
Kiedy po raz pierwszy pojawiło się samo pojęcie?
Choć słowo pochodzi z łaciny (intelligentia – zdolność pojmowania), jego użycie w znaczeniu warstwy społecznej jest znacznie późniejsze i ma polskie korzenie:
a) 1844 rok – Karol Libelt:
To temu polskiemu filozofowi przypisuje się pierwsze użycie terminu inteligencja w znaczeniu socjologicznym. W swojej pracy pt. O miłości ojczyzny zdefiniował inteligencję jako grupę ludzi wykształconych, którzy mają być przewodnikami narodu i nieść „światło oświaty”.
b) Lata 60. XIX wieku – Piotr Boborykin:
Rosyjski pisarz spopularyzował to pojęcie w Rosji (ros. intelligentsiya). Tam jednak nabrało ono nieco innego odcienia – oznaczało grupę krytycznie nastawioną do caratu, często o poglądach rewolucyjnych.
Cechy konstytutywne inteligencji
Aby zrozumieć tę warstwę, należy spojrzeć na jej „składniki” ideowe:
a) wykształcenie - Wyższe lub średnie, zazwyczaj o profilu humanistycznym lub technicznym,
b) etos służby - przekonanie, że posiadana wiedza nakłada obowiązek pracy na rzecz „ludu” lub „narodu”,
c) sekularyzm - inteligencja była zazwyczaj formacją świecką, dążącą do modernizacji społeczeństwa,
d) kreatywność - tworzenie kultury, nauki i ideologii, które spajały naród pozbawiony państwa.
Inteligencja a intelektualiści – subtelna różnica
Warto odróżnić te dwa pojęcia:
a) intelektualista - to kategoria funkcjonalna (ktoś, kto zajmuje się twórczą pracą umysłową i krytyczną analizą rzeczywistości),
b) inteligent - to kategoria statusowa i wspólnotowa (przynależność do grupy z określonym kodem zachowań, językiem i wspomnianym poczuciem misji).
Podsumowanie rozważań o inteligencji
Inteligencja narodziła się z potrzeby zastąpienia instytucji państwowych przez elity kulturalne. To unikatowy produkt historyczny naszej części Europy, który odegrał kluczową rolę w przetrwaniu tożsamości narodowej w XIX wieku i w budowie II RP po roku 1918.