Pojęcia na maturę z języka polskiego
alegoriaDefinicja:
Jednoznaczny znak znaczący, którego sens przenośny jest stały i konwencjonalny (np. lis = chytry).
Gdzie się pojawia:
- arkusz 1.
Przykładowe polecenie:
Wyjaśnij, na czym polega alegoryczność przedstawienia.
Więcej o alegorii...
archetyp
Definicja:
Pradawny, niezmienny wzorzec postaw i zachowań ludzkich, zapisany w zbiorowej nieświadomości. W przeciwieństwie do toposu, archetyp jest bardziej pierwotny i psychologiczny.
Gdzie się pojawia:
- wypracowanie,
- zadania jawne (matura ustna).
Przykładowe polecenie:
Wykaż, że postać Prometeusza jest archetypem społecznika i buntownika.
Przykłady utworów:
- mitologia (Prometeusz, Ikar, Demeter),
- Biblia (syn marnotrawny),
- Dziady cz. III (Konrad jako archetyp buntownika).
inteligencja
Definicja:
Warstwa społeczna wykształconych osób wykonujących pracę umysłową (np. nauczyciele, lekarze, artyści, publicyści), które czują się odpowiedzialne za życie publiczne, kulturę i los narodu. Ta odpowiedzialność zyskuje często rangę misji.
Gdzie się pojawia:
- wypracowanie,
- test historycznoliteracki.
Najczęstsze konteksty literackie:
- relacje inteligencja – lud (chłopi),
- odpowiedzialność elit za wspólnotę,
- kryzys inteligencji, bezradność, dekadentyzm.
Przykładowy temat wypracowania:
Rola inteligencji w życiu społecznym i narodowym. Omów zagadnienie na podstawie wybranych utworów literackich.
Przykładowe polecenie z arkusza:
Wyjaśnij, jak autor przedstawia inteligencję i oceń jej postawę wobec spraw narodowych.
Przykłady utworów:
- Wesele Stanisława Wyspiańskiego (Dziennikarz, Poeta, Pan Młody),
- Lalka Bolesława Prusa,
- literatura Młodej Polski i dwudziestolecia międzywojennego.
Więcej o inteligencji...
ironiaDefinicja:
Ironia to środek stylistyczny polegający na rozbieżności między dosłownym sensem wypowiedzi a zamierzonym znaczeniem. Pozwala wyrażać krytykę za pomocą pozornej pochwały, luch pochwałę za pośrednictwem pozornej krytyki.
Główne cechy:
- rozbieżność między tym, co powiedziane, a tym, co autor ma na myśli,
- może służyć do komentarza społecznego, moralnego lub psychologicznego.
Gdzie się pojawia:
- arkusz 1 (analiza tekstu),
- wypracowanie.
Przykładowe polecenie z arkusza:
Wskaż i wyjaśnij przykład ironii w podanym fragmencie tekstu.
Przykładowy temat wypracowania:
Funkcja ironii w literaturze – omów zagadnienie, odwołując się do wybranych utworów.
Przykłady utworów:
- satyra Do króla Ignacego Krasickiego - pozorna krytyka króla i pochwała sarmackiego światopoglądu, w istocie - krytyka sarmatyzmu i pochwała króla Stanisława Augusta Poniatowskiego,
- Lalka Bolesława Prusa – ironia narracyjna wobec społeczeństwa,
- Wesele Stanisława Wyspiańskiego – ironia wobec konfliktów społecznych i narodowych.
kontekst
Definicja:
Zespół odniesień (np. historycznych, filozoficznych, biograficznych, kulturowych), które pomagają pogłębić interpretację utworu.
Gdzie się pojawia:
- wypracowanie (obowiązkowo),
- wypowiedź na egzaminie maturalnym w części ustnej w ramach zadań jawnych CKE.
Przykładowe polecenie:
Omów problematykę utworu, uwzględniając wybrany kontekst.
manipulacja — zob. perswazja
motyw literacki
Definicja:
Powtarzalny element treściowy w utworach literackich (np. miłość, śmierć, władza, podróż, bunt), który pomaga porządkować i interpretować sens dzieła.
Gdzie się pojawia:
- wypracowanie,
- test historycznoliteracki.
Przykładowy temat:
Motyw buntu w literaturze.
narrator
Definicja:
Podmiot wypowiadający się w utworze epickim, organizujący świat przedstawiony; nie jest tożsamy z autorem.
Gdzie się pojawia:
- arkusz 1, test historycznoliteracki,
- wypracowanie (teksty prozatorskie).
Przykładowe zadanie:
Określ typ narratora i uzasadnij odpowiedź, odwołując się do fragmentu tekstu.
perswazja a manipulacja
Definicja:
Perswazja to nakłanianie odbiorcy do racji autora za pomocą uczciwych argumentów; manipulacja to nieetyczne wpływanie na decyzje odbiorcy bez jego wiedzy.
Gdzie się pojawia:
- w pytaniach dotyczących tekstów nieliterackich (publicystycznych, naukowych).
Przykładowe zadanie:
Rozstrzygnij, który z autorów częściej posługuje się środkami o charakterze perswazyjnym.
reinterpretacja
Definicja:
Ponowne odczytanie znanego tekstu, motywu, bohatera lub wydarzenia kulturowego z innej perspektywy niż tradycyjna, wynikające ze zmiany epoki, wrażliwości odbiorcy lub przyjętego kontekstu interpretacyjnego.
Gdzie się pojawia:
- wypracowanie,
- arkusz 1 (zadania interpretacyjne),
Najczęstsze obszary reinterpretacji:
- mity i Biblia (np. mit o Prometeuszu, Hiobie),
- bohater romantyczny i jego późniejsze oceny,
- wydarzenia historyczne widziane z perspektywy jednostki.
Przykładowy temat wypracowania:
Reinterpretacja motywów i bohaterów literackich w utworach różnych epok. Omów zagadnienie na podstawie wybranych tekstów kultury .
Przykładowe polecenie z arkusza:
Wyjaśnij, na czym polega reinterpretacja tradycyjnego motywu w podanym fragmencie.
Przykłady utworów:
- Dziady cz. III Adama Mickiewicza – reinterpretacja mesjanizmu i martyrologii oraz mitu o Prometeuszu (prometeizm),
- poezja Czesława Miłosza i Zbigniewa Herberta – reinterpretacje mitów i historii,
- literatura współczesna nawiązująca do tradycji romantycznej.
symbol
Definicja:
Symbol to element świata przedstawionego (postać, przedmiot, wydarzenie, obraz), który - oprócz znaczenia dosłownego - zawiera znaczenia dodatkowe, często wieloznaczne, zależne od kontekstu i interpretacji odbiorcy. Symbol nie ma jednego, sztywno ustalonego sensu.
Najważniejsze cechy symbolu:
- wieloznaczność,
- otwartość interpretacyjna,
- sens ujawnia się w całości utworu lub w kontekście epoki.
Symbol a alegoria:
- symbol – znaczenie niejednoznaczne, interpretacyjne (np. Chochoł w Weselu),
- alegoria – znaczenie stałe i jednoznaczne (np. lis = chytry).
Gdzie się pojawia:
- wypracowanie,
- arkusz 1 (interpretacja tekstu).
Przykładowy temat wypracowania:
Symbol jako sposób wyrażania sensów uniwersalnych w literaturze. Omów zagadnienie na podstawie wybranych utworów.
Przykładowe polecenie z arkusza:
Wyjaśnij symboliczne znaczenie wskazanego elementu i uzasadnij odpowiedź, odwołując się do kontekstu utworu.
Przykłady utworów:
- Wesele Stanisława Wyspiańskiego – chochoł, złoty róg, taniec,
- Dziady cz. III – noc, więzienie, światło i ciemność,
- poezja Młodej Polski – symbol jako podstawowy środek wyrazu.
topos
Definicja:
Utrwalony w tradycji kulturowej i literackiej motyw lub schemat myślowy, powtarzany w różnych epokach (np. vanitas, homo viator, theatrum mundi).
- wypracowanie,
- test historycznoliteracki.
Przykładowe polecenie:
Wyjaśnij znaczenie toposu "vanitas i wskaż jego realizację w literaturze.