Cztery tomy po kolei: wesele Boryny z Jagną, konflikt z Antkiem, bitwa o las, śmierć gospodarza i to, jak wieś rozprawia się z Jagną.
Streszczenie w trzech zdaniach. Najbogatszy gospodarz w Lipcach, wdowiec Maciej Boryna, żeni się z młodą i piękną Jagną Paczesiówną, czym wywołuje wojnę z własnym synem Antkiem, który sam jest w Jagnie zakochany i który liczył na ziemię. Rodzinny konflikt przecina wspólna sprawa: dziedzic sprzedaje las, wieś rusza go bronić, w bitwie Boryna zostaje ciężko ranny, a Antek — który uratował ojca — trafia do więzienia razem z innymi chłopami. Po śmierci Boryny i powrocie mężczyzn z aresztu wieś rozlicza się z Jagną: wywozi ją z Lipiec na wozie z gnojem.
Reymont nie zrobił z chłopów jednolitej masy. W Lipcach są bogaci i biedni, rada gromadzka i wyrzutki, a pozycję wyznacza liczba morgów ziemi.
Maciej Boryna — najbogatszy gospodarz, wdowiec, dumny i uparty. Antek — jego syn, gwałtowny, bez własnej ziemi. Hanka — żona Antka, z biednej rodziny; z pokornej synowej wyrasta na gospodynię. Józka i Witek — młodsi domownicy. Jagustynka — komornica o ostrym języku.
Jagna — piękna, nie mieści się w regułach wsi; nie ocenia się jej po pracy, tylko po urodzie i po tym, co z nią robi. Dominikowa — jej matka, wyrachowana, sama układa córce małżeństwo. Szymek i Mateusz — jej bracia i konkurenci.
Ksiądz i wójt — władza duchowna i świecka, obie zajęte też własnym interesem. Kuba — parobek Boryny, ginie po amputacji nogi. Rocho — wędrowny nauczyciel, budzi świadomość narodową. Kowal — zięć Boryny, liczy na spadek.
Tom otwiera obraz gromady: praca, kościół, plotka. Boryna, wdowiec po drugiej żonie, jest we wsi kimś — ma najwięcej ziemi, więc ma najwięcej do powiedzenia.
Boryna decyduje się na trzecie małżeństwo z Jagną i przepisuje na nią część gospodarstwa. Dla Antka to podwójny cios: traci nadzieję na ziemię i traci kobietę, w której jest zakochany. Tom kończy huczne wesele, opisane obrzęd po obrzędzie — jedna z najbardziej znanych scen w polskiej prozie.
Napięcie między ojcem a synem rośnie, aż Boryna wyrzuca Antka i Hankę z chałupy. Młodzi klepią biedę u Hankowej rodziny; Antek najmuje się przy karczunku lasu. Hanka, dotąd cicha i zastraszona, zaczyna brać sprawy w swoje ręce — to jej przemiana jest najbardziej konsekwentną linią całej powieści.
Parobek Kuba zostaje postrzelony podczas kłusowania. Boi się szpitala i sam odcina sobie nogę; umiera. Reymont pokazuje tu naturalistyczną stronę wsi bez żadnego upiększania.
Dziedzic sprzedaje las, z którego wieś od zawsze korzystała. Lipce ruszają go bronić — kobiety i mężczyźni razem. W starciu ginie człowiek, Boryna zostaje ciężko ranny, a Antek, widząc ojca w niebezpieczeństwie, rzuca się mu na ratunek. Rodzinna waśń przegrywa z solidarnością gromady, ale kosztem: mężczyźni z Lipiec trafiają do więzienia.
Z mężczyznami w areszcie i teściem nieprzytomnym Hanka prowadzi gospodarstwo sama. Wieś, która wcześniej patrzyła na nią z góry, zaczyna się z nią liczyć.
Boryna budzi się nocą z długiej niemocy, wychodzi w pole i zaczyna siać — ostatnim gestem, jaki zna. Pada na roli i umiera. Scena jest symboliczna: gospodarz wraca do ziemi w dosłownym i w przenośnym sensie.
Mężczyźni wracają z więzienia. Antek jest już innym człowiekiem — dziedziczy pozycję ojca i zaczyna myśleć o gromadzie, nie tylko o sobie. Hanka rodzi dziecko.
Jagna, wdowa po Boryna i przedmiot wiejskiej plotki od pierwszego tomu, zostaje oskarżona o rozbijanie rodzin i o romans z synem organisty. Gromada wymierza karę: wsadza ją na wóz z gnojem i wywozi poza wieś. Jagna wraca do matki chora i nieprzytomna.
To zakończenie jest najczęściej omawianym miejscem powieści. Wieś działa jak jeden organizm i wyrzuca element, który nie mieści się w jej regułach — a Reymont nie mówi wprost, czy sprawiedliwie.
Matura pisemna · poziom podstawowy
Poziom podstawowy
Cały arkusz w jednej książce: „Język polski w użyciu”, test historycznoliteracki i wypracowanie. Procedury, ćwiczenia z kluczem i przykłady ocenionych prac.
Cena premierowa do 31 października 2026, godz. 18.00; potem 79 zł.
Motywy, sceny i argumenty z pięciu powieści
Wypowiedź argumentacyjna krok po kroku
Czytanie i interpretacja wiersza
Nie masz karty ani BLIK-a? E-book kupisz też zwykłym przelewem — napisz na admin@polskimatura.pl, a odeślę dane do przelewu.