Dżuma — streszczenie szczegółowe

Pięć części po kolei: szczury, zamknięcie Oranu, dwa kazania Paneloux, śmierć dziecka, koniec epidemii — i kto naprawdę opowiada tę historię.

Autor: Albert Camus
Wydanie: 1947
Rodzaj i gatunek: powieść parabola (paraboliczna)
Czas akcji: „194…” — rok celowo niedopowiedziany, od kwietnia do lutego
Miejsce: Oran, francuskie miasto w Algierii
Budowa: pięć części, jak w tragedii

Streszczenie w trzech zdaniach. W zwyczajnym, nudnym Oranie zaczynają masowo zdychać szczury, potem umierają pierwsi ludzie, a władze — po tygodniach zwlekania — zamykają miasto i odcinają je od świata. Przez kilkanaście miesięcy epidemii kilku mężczyzn organizuje pomoc: doktor Rieux leczy, Tarrou tworzy ochotnicze oddziały sanitarne, urzędnik Grand liczy zmarłych, dziennikarz Rambert najpierw próbuje uciec do ukochanej, a potem zostaje z własnej woli. Dżuma cofa się sama, miasto otwiera bramy i świętuje, ale narrator — którym okazuje się Rieux — kończy ostrzeżeniem, że zarazek nigdy nie ginie i pewnego dnia wróci.

Kto jest kim

Każda postać jest inną odpowiedzią na to samo pytanie: co robić, kiedy przychodzi nieszczęście, którego nie da się wytłumaczyć. Camus nie stawia żadnej z nich ponad resztą, ale jedną wyraźnie wyróżnia — tę, która po prostu wykonuje swoją pracę.

Ci, którzy walczą

Bernard Rieux — lekarz, narrator; leczy, bo taki ma zawód, i nie szuka w tym bohaterstwa. Jean Tarrou — przyjezdny, organizuje oddziały sanitarne; chce być „świętym bez Boga”. Joseph Grand — skromny urzędnik, prowadzi statystyki i od lat pisze pierwsze zdanie powieści. Raymond Rambert — dziennikarz z Paryża, odcięty od ukochanej.

Ci, którzy tłumaczą

Ojciec Paneloux — jezuita; w pierwszym kazaniu nazywa dżumę karą za grzechy, po śmierci dziecka wygłasza drugie, zupełnie inne, i sam umiera. Doktor Castel — stary lekarz, pracuje nad surowicą. Sędzia Othon — sztywny urzędnik, po śmierci syna wraca do obozu jako ochotnik.

Ten, któremu zaraza służy

Cottard — przestępca ścigany listem gończym; w czasie epidemii nikt się nim nie interesuje, więc dżuma jest dla niego wybawieniem. Kiedy miasto wraca do normy, załamuje się i strzela do ludzi z okna.

Część I: szczury

Miasto bez wyobraźni

Oran przedstawiony jest jako miejsce brzydkie i zwyczajne: ludzie pracują, robią interesy i nie myślą o śmierci. Ta zwyczajność jest ważna — zaraza przychodzi do miasta, które w ogóle się jej nie spodziewa.

Pierwsze znaki

Rieux potyka się na schodach o zdechłego szczura. W ciągu kilku dni martwe szczury są wszędzie. Potem zaczynają umierać ludzie: dozorca Michel, kolejni chorzy z gorączką i dymienicami. Lekarze długo nie chcą wypowiedzieć słowa „dżuma”, a władze boją się paniki i reagują z opóźnieniem.

Zamknięcie miasta

Wreszcie przychodzi telegram z nakazem: ogłosić stan zarazy, zamknąć bramy. Mieszkańcy zostają odcięci od bliskich, listy są zakazane, telegramy skrócone do kilku słów. Zaczyna się to, co Camus nazywa wygnaniem — nie tyle strach przed śmiercią, ile rozłąka.

Część II: pierwsze kazanie i oddziały sanitarne

Kazanie Paneloux

Jezuita wygłasza w katedrze kazanie, w którym mówi wprost, że dżuma jest karą zesłaną na grzeszne miasto. Mówi do słuchaczy „wy”, nie „my” — i to jedno słowo Camus zapamiętuje.

Rambert chce uciec

Dziennikarz próbuje wszystkiego: urzędów, przemytników, łapówek. Ma prawo do szczęścia i nie jest z tego miasta. Rieux nie potępia go ani razu.

Formacje ochotnicze

Tarrou proponuje zorganizowanie ochotniczych oddziałów sanitarnych. Zgłasza się Grand, potem inni. Narrator podkreśla, że to nie jest bohaterstwo, tylko elementarna przyzwoitość — pytanie brzmiało nie „czy być bohaterem”, tylko „czy być uczciwym”.

Część III: szczyt epidemii

Sierpień. Umierają setki ludzi tygodniowo, zwłok jest tyle, że chowa się je we wspólnych dołach, a potem pali w piecach. Miasto żyje w monotonii strachu; ludzie przestają rozpaczać, bo nie mają już siły. To najkrótsza i najbardziej beznamiętna część powieści — i taka miała być.

Część IV: śmierć dziecka i drugie kazanie

Syn sędziego Othona

Chłopiec dostaje eksperymentalną surowicę Castela i umiera w długiej agonii, przy Rieux, Tarrou i Paneloux. To punkt zwrotny całej książki: Rieux mówi księdzu, że nie przyjmie świata, w którym męczone są dzieci.

Drugie kazanie

Paneloux mówi tym razem „my”. Nie tłumaczy już cierpienia karą; stawia sprawę ostro — albo wierzyć we wszystko, albo we wszystko wątpić. Wkrótce sam choruje, odmawia lekarza i umiera z krzyżem w ręce, jako przypadek niepewny.

Rambert zostaje

Gdy ucieczka staje się wreszcie możliwa, dziennikarz rezygnuje z niej sam. Mówi, że wstydziłby się być szczęśliwym w pojedynkę. To jego przemiana i jedna z najważniejszych scen powieści.

Część V: koniec i ostrzeżenie

Epidemia zaczyna słabnąć; szczury wracają na ulice. Grand choruje i — pierwszy — zdrowieje. Tuż przed otwarciem bram umiera Tarrou, przytomny do końca. Rieux dostaje telegram, że jego żona zmarła w sanatorium poza miastem.

Bramy się otwierają, ludzie witają się na dworcu, miasto świętuje. Cottard, dla którego zaraza była schronieniem, strzela do przechodniów i zostaje aresztowany.

Narrator ujawnia, że pisał to jako świadek, i podpisuje się: to doktor Rieux. Ostatnie zdania mówią, że bakcyl dżumy nie umiera nigdy — może latami czekać w meblach i pościeli, aż znów wyśle szczury na ulice szczęśliwego miasta.

Co z tego streszczenia wynika

To parabola, ale nie tylko o faszyzmie. Dżuma jest każdym złem, które przychodzi bez winy ofiar. Ograniczenie interpretacji do okupacji zamyka połowę utworu.
Rieux nie jest bohaterem i sam się przed tym broni. Camus proponuje postawę zwykłej uczciwości: robić swoje, bez nagrody i bez wiary w sens cierpienia.
Zakończenie nie jest optymistyczne. Zwycięstwo jest tymczasowe i narrator mówi to wprost. Wypracowanie, które kończy się na radości w dniu otwarcia bram, urywa się jedną stronę za wcześnie.

Dalej na tej stronie: pełne opracowanie Dżumy — problematyka, bohaterowie, konteksty i tablica maturalna. Sprawdź, czy pamiętasz treść: test ze znajomości treści.