Kordian — streszczenie szczegółowe

Cały dramat po kolei: Przygotowanie, Prolog i trzy akty — od nudy piętnastolatka, przez podróże i Mont Blanc, po noc w Belwederze i szpital wariatów.

Lektura obowiązkowa tylko na poziomie rozszerzonym

Autor

Juliusz Słowacki

Wydanie

Paryż 1834, anonimowo

Rodzaj i gatunek

dramat romantyczny

Poziom

rozszerzony, całość

Czas i miejsce

Przygotowanie — noc sylwestrowa 1799; akcja właściwa 1828–1829; Polska, Londyn, Dover, Włochy, Watykan, Mont Blanc, Warszawa

Budowa

Przygotowanie, Prolog i trzy akty; miała to być pierwsza część trylogii

Kto jest kim

Postaci realnych jest w tym dramacie mniej niż figur — szatanów, zjaw, uosobionych lęków. To celowe: Słowacki pokazuje bohatera osaczonego bardziej przez własną wyobraźnię niż przez ludzi.

Przygotowanie i Prolog

Noc sylwestrowa 1799 roku

W chacie w Karpatach szatan i czarownice powołują do życia przywódców przyszłego powstania. Każdy dostaje wadę: jeden będzie stary i ostrożny, drugi próżny, trzeci niezdolny do decyzji. To najostrzejszy w polskiej literaturze sąd nad dowództwem powstania listopadowego — i wyjaśnia z góry, dlaczego wszystko się rozsypie.

Trzy osoby o roli poety

W Prologu zabierają głos trzy postaci. Pierwsza chce, żeby poezja pocieszała naród i usypiała pamięć o klęsce — to aluzja do Mickiewicza. Druga proponuje ucieczkę w mistycyzm. Trzecia, głos samego Słowackiego, żąda poezji, która budzi i pokazuje prawdę, nawet bolesną.

Akt I: piętnastolatek

Kordian leży na trawie i mówi, że życie jest puste. Stary sługa Grzegorz próbuje mu pomóc trzema opowieściami: bajką o Janku, co psom szył buty, wspomnieniem z wyprawy Napoleona do Egiptu i historią Kazimierza — Polaka z kampanii 1812 roku. Chłopiec słucha, ale żadna nie daje mu celu.

Laura wyśmiewa jego uczucie. Kordian strzela sobie w głowę. Akt kończy się sceną, w której Grzegorz przynosi Laurze wiadomość, że jej wielbiciel się zastrzelił — widz nie wie jeszcze, że próba się nie powiodła.

Akt II: podróże i trzy rozczarowania

Londyn — pieniądz

W parku James Park Kordian rozmawia z Dozorcą i przekonuje się, że w Anglii wszystko jest na sprzedaż, także ludzka opinia. Pierwsze złudzenie: że gdzieś istnieje społeczeństwo wolne od interesu.

Dover — poezja i rzeczywistość

Na kredowej skale nad morzem, z tomem Szekspira w ręku, Kordian porównuje urwisko opisane w Królu Learze z tym, które ma przed sobą. Prawdziwa skała okazuje się mniejsza od wyobrażonej — i to właśnie robi na nim wrażenie: wyobraźnia poety zbudowała coś potężniejszego niż świat. Kordian chciałby patrzeć na rzeczywistość takimi oczami. Zostaje z pytaniem o przepaść między poezją a życiem, nie z zarzutem wobec Szekspira.

Włochy — miłość

Kordian postanawia wystawić Wiolettę na próbę. Gdy dziewczyna dowiaduje się, że jego koń ma złote podkowy, bez wahania zgadza się z nim jechać. Odchodzi dopiero wtedy, gdy wychodzi na jaw, że podkowy przepadły. Trzecie złudzenie: że uczucie bywa bezinteresowne.

Watykan — wiara

Kordian przywozi papieżowi garść polskiej ziemi przesiąkniętej krwią i prosi o błogosławieństwo dla sprawy narodowej. Słyszy w odpowiedzi, żeby Polacy byli posłuszni carowi. Całą scenę Słowacki podszywa groteską: papież zajmuje się papugą i psem, a ptak wtrąca w rozmowę łacińskie formuły. Czwarte i najcięższe rozczarowanie: nie ma oparcia nawet w Rzymie.

Mont Blanc — idea

Na szczycie, ponad chmurami, Kordian znajduje wreszcie myśl, dla której warto żyć: Polska Winkelriedem narodów. Szwajcarski rycerz Winkelried miał wbić w siebie snop nieprzyjacielskich włóczni, żeby zrobić wyłom dla swoich — Polska ma tak samo przyjąć ciosy za Europę. To odpowiedź, a zarazem polemika z mesjanizmem Mickiewicza: tam cierpienie zbawia, tu jest taktyką. Kordian zjeżdża na chmurze do kraju.

Akt III: noc w Belwederze

Spisek koronacyjny

W podziemiach katedry świętego Jana spiskowcy debatują, czy zabić cara podczas koronacji. Prezes jest przeciw: mówi, że królobójstwo splami naród i że Polacy nie są narodem skrytobójców. Głosowanie wypada przeciw zamachowi. Wtedy Kordian oświadcza, że zrobi to sam.

Strach i Imaginacja

Idzie przez kolejne sale Belwederu z bagnetem. Nie zatrzymuje go straż, tylko własna głowa: Imaginacja podsuwa mu obrazy trupów i krwi, Strach odbiera władzę w nogach. Pod drzwiami sypialni cara pada zemdlony. To najważniejsza scena dramatu — bohater przegrywa sam ze sobą, nie z wrogiem.

Szpital wariatów

Schwytany Kordian trafia do szpitala dla obłąkanych. Doktor przekonuje go, że każdy wariat ma swoją wielką ideę: jeden wierzy, że jest krzyżem, na którym umarł Chrystus, drugi podtrzymuje ręką niebo, żeby nie spadło ludziom na głowy, a Kordian uważa się za zbawcę Polski. Scenę przerywa wielki książę Konstanty, który każe zabrać więźnia.

Skok przez bagnety

Na placu Saskim Konstanty każe ustawić piramidę z karabinów z bagnetami i obiecuje Kordianowi życie, jeśli przeskoczy ją konno. Kordian skacze i dowodzi odwagi.

Plac egzekucji

Mimo obietnicy Konstantego car rozkazuje rozstrzelać Kordiana; między braćmi dochodzi o to do ostrej kłótni. Skazany stoi już przed plutonem, gdy car — naciskany przez Konstantego — podpisuje ułaskawienie. Posłaniec biegnie z papierem, ale dramat urywa się, zanim dobiegnie. Słowacki nie mówi, czy zdążył.

Co z tego streszczenia wynika

• Winkelriedyzm to nie to samo co mesjanizm. U Mickiewicza cierpienie Polski ma sens odkupieńczy; u Słowackiego jest świadomym poświęceniem w walce, wyłomem dla innych. To rozróżnienie jest sednem tematów porównawczych z Dziadów.
• Kordian przegrywa przez siebie, nie przez cara. Strach i Imaginacja to jego własne zdolności obrócone przeciw niemu — romantyczna wyobraźnia, która zamiast nieść, paraliżuje.
• Przygotowanie czyta się na końcu inaczej niż na początku. Skoro przywódcy zostali „zrobieni” przez diabły z wadami, klęska jest przesądzona, zanim akcja się zacznie.