Cała fabuła po kolei: testament Billewicza, zdrada Radziwiłła, przemiana Kmicica w Babinicza, obrona Jasnej Góry i droga do rehabilitacji.
Streszczenie w trzech zdaniach. Andrzej Kmicic, młody zawadiacki chorąży orszański, przyjeżdża na Żmudź po narzeczoną zapisaną mu w testamencie i od razu psuje wszystko: jego kompania rozrabia, dochodzi do rozlewu krwi, a Oleńka Billewiczówna zrywa zaręczyny. Szukając rehabilitacji, Kmicic wiąże się z Januszem Radziwiłłem i orientuje się za późno, że służy zdrajcy — więc znika, przybiera nazwisko Babinicz i zaczyna wszystko od nowa: wysadza szwedzką kolubrynę pod Jasną Górą, ratuje króla w górach, bije się do końca wojny. Dopiero gdy jego zasługi zostają ogłoszone publicznie, wraca do Oleńki jako inny człowiek.
Sienkiewicz zestawia dwa rodzaje szlachty: takich, którzy w potopie widzą okazję, i takich, którzy zostają wierni mimo wszystko. Kmicic zaczyna po pierwszej stronie, a kończy po drugiej.
Andrzej Kmicic — porywczy, odważny, długo nie odróżnia brawury od honoru. Oleńka Billewiczówna — wnuczka Herakliusza, twarda i konsekwentna. Kiemlicze — ojciec i synowie, chciwi, ale wierni. Soroka — zaufany żołnierz Kmicica.
Janusz Radziwiłł — hetman, podpisuje ugodę ze Szwedami i chce korony. Bogusław Radziwiłł — jego kuzyn, cyniczny i niebezpieczny; to on odsłania Kmicicowi prawdę o planach rodu. Jan Kazimierz — król, wraca ze Śląska.
Ksiądz Augustyn Kordecki — przeor Jasnej Góry, spokojny i nieustępliwy. Michał Wołodyjowski, Zagłoba i Jan Skrzetuski — bohaterowie znani z Ogniem i mieczem, tu w rolach drugoplanowych, ale ważnych.
Stary Herakliusz Billewicz zapisuje wnuczce majątek, a jej rękę przeznacza Kmicicowi — z zastrzeżeniem, że jeśli chorąży okaże się niegodny, Oleńka może wstąpić do klasztoru. Ten warunek jest osią całej powieści.
Towarzysze Kmicica awanturują się w okolicy; dochodzi do starcia z zaściankiem Butrymów, a Kmicic w odwecie pali Wołmontowicze. Oleńka zrywa zaręczyny. Bohater przegrywa wszystko przez brak umiaru — i to jest jego pierwsza, prywatna klęska.
Chcąc się wykazać, Kmicic zaciąga się do Janusza Radziwiłła i składa mu przysięgę wierności. Na uczcie w Kiejdanach hetman ogłasza przejście pod protekcję Szwedów. Oficerowie, którzy protestują, trafiają do aresztu.
Kmicic jest związany słowem i coraz bardziej przerażony tym, komu je dał. Wykonuje rozkazy, których nienawidzi, i traci resztę dobrego imienia — w oczach kraju staje się zdrajcą.
Wysłany do Bogusława Radziwiłła, słyszy od niego wprost, że Radziwiłłowie chcą rozbioru Rzeczypospolitej i korony dla siebie. Kmicic porywa Bogusława, ten ucieka, ale rzecz najważniejsza już się stała: przysięga przestaje obowiązywać, bo została wyłudzona podstępem.
Kmicic znika i pojawia się jako Babinicz. Nie próbuje się tłumaczyć — postanawia odkupić winę czynami, o których nikt nie będzie wiedział, że są jego.
Szwedzi oblegają klasztor. Obroną kieruje przeor Kordecki, spokojnie i bez patosu. Największym zagrożeniem jest ogromne działo oblężnicze — kolubryna. Babinicz wykrada się nocą z murów i wysadza ją, sam ledwo uchodząc z życiem. Obrona Jasnej Góry staje się w powieści punktem zwrotnym całej wojny.
Wracający ze Śląska Jan Kazimierz wpada w górach w szwedzką zasadzkę. Babinicz osłania go własnym oddziałem i ratuje. Król poznaje prawdę o jego wcześniejszych losach — i to on później przywróci mu dobre imię.
Babinicz bije się dalej: prowadzi wojnę podjazdową, walczy przeciw sprzymierzeńcom Szwedów, zostaje ranny. Tymczasem Oleńka, przekonana, że jest zdrajcą, przygotowuje się do klasztoru.
Rozwiązanie przychodzi publicznie: zasługi Kmicica zostają odczytane wobec świadków, a król potwierdza je swoim autorytetem. Dopiero wtedy Oleńka dowiaduje się, kim naprawdę był Babinicz. Powieść kończy się ich ślubem i obrazem kraju, który przetrwał.
Dwa e-booki, które przydadzą się przy każdej lekturze