Cała fabuła po kolei: skąd wzięła się teoria Raskolnikowa, jak wygląda morderstwo, na czym polega gra ze śledczym i co dokładnie dzieje się w epilogu.
Streszczenie w trzech zdaniach. Rodion Raskolnikow, były student prawa żyjący w nędzy, wymyśla teorię dzielącą ludzi na zwyczajnych i tych, którym wolno przekroczyć prawo w imię wyższego celu — i żeby sprawdzić, do których należy, zabija starą lichwiarkę, a przy okazji jej niewinną siostrę. Zamiast poczucia siły przychodzi gorączka, strach i miesiące psychicznej szarpaniny, w czasie których śledczy Porfiry Piotrowicz nie zbiera dowodów, tylko czeka, aż podejrzany pęknie sam. Przyznaje się dopiero pod wpływem Soni Marmieładowej i dostaje osiem lat katorgi, a prawdziwa przemiana zaczyna się w nim dopiero na Syberii.
Dostojewski nie daje bohaterom jednego głosu autora, który by ich oceniał. Każdy ma własną, spójną rację — dlatego tę powieść nazywa się polifoniczną.
Rodion Raskolnikow — dwudziestotrzyletni były student, autor artykułu o „ludziach niezwyczajnych”. Alona Iwanowna — lichwiarka, ofiara. Lizawieta — jej cicha, pokrzywdzona przez życie siostra, zabita przypadkiem. Porfiry Piotrowicz — sędzia śledczy, który prowadzi rozmowę zamiast przesłuchania.
Sonia Marmieładowa — dziewczyna zmuszona do prostytucji, żeby utrzymać rodzinę; wierząca. Marmieładow — jej ojciec, pijak, ginie pod końmi. Katarzyna Iwanowna — jego chora żona. Dunia — siostra Raskolnikowa. Pulcheria Aleksandrowna — matka. Razumichin — przyjaciel, zwykły porządny człowiek.
Świdrygajłow — człowiek, który przekroczył wszystko i nic z tego nie ma; pokazuje Raskolnikowowi, dokąd prowadzi jego teoria. Łużyn — wyrachowany narzeczony Duni, teoria „własnej korzyści” w wersji mieszczańskiej.
Powieść zaczyna się od upału, smrodu i ciasnoty. Raskolnikow mieszka w izdebce podobnej do trumny, nie ma z czego żyć, przerwał studia. Miasto nie jest tłem — dusi i popycha do gorączkowych myśli.
Bohater napisał kiedyś artykuł, w którym podzielił ludzi na dwie grupy. Zwyczajni mają słuchać prawa. Niezwyczajni — jednostki takie jak Napoleon — mają prawo je przekroczyć, jeśli ich cel jest dostatecznie wielki. Zbrodnia ma być sprawdzianem, do której grupy on sam należy.
Do decyzji popychają go dwie rzeczy. List matki: siostra ma wyjść za Łużyna, żeby ratować rodzinę — czyli sprzedać się tak samo jak Sonia, tylko legalnie. I podsłuchana w szynku rozmowa, w której ktoś mówi dokładnie to, co Raskolnikow myśli: że zabicie jednej bezużytecznej starej kobiety pozwoliłoby uratować setki ludzi.
Raskolnikow zabija Alonę Iwanownę siekierą. Wszystko idzie inaczej, niż planował: nagle wraca Lizawieta, która niczemu nie zawiniła, i on zabija także ją. Zabiera niewiele i większości nawet nie użyje — ukryje pod kamieniem.
Od tej chwili powieść przestaje być opowieścią o morderstwie, a staje się opowieścią o człowieku, który nie potrafi z tym żyć. Zaczyna się gorączka, majaczenie, ucieczki, sceny, w których bohater sam pcha się w stronę zdemaskowania.
Porfiry Piotrowicz nie ma dowodów i wie o tym. Wybiera inną drogę: rozmawia z Raskolnikowem o jego artykule, żartuje, kluczy, zostawia pauzy. Chce, żeby podejrzany doniósł na siebie sam, bo tak jest — jak mówi — najlepiej dla niego samego.
Równolegle biegnie druga linia. Raskolnikow poznaje pijanego urzędnika Marmieładowa, potem jego rodzinę. Gdy Marmieładow ginie pod końmi, bohater oddaje rodzinie ostatnie pieniądze. To pierwszy sygnał, że teoria nie zdołała go całkiem przerobić.
Raskolnikow przyznaje się Soni. Ona każe mu iść na plac, ucałować ziemię i powiedzieć ludziom, co zrobił. Wcześniej czyta mu z Ewangelii scenę wskrzeszenia Łazarza — najważniejszy w powieści sygnał, że możliwy jest powrót z martwych za życia.
Pojawia się człowiek, który podsłuchał to wyznanie i mógłby je wykorzystać. Świdrygajłow jest tym, kim Raskolnikow zostałby, gdyby teoria okazała się prawdziwa: nie ma już żadnych granic i nie ma z tego nic prócz nudy i strachu. Kończy samobójstwem — i to jest komentarz do całej idei „człowieka niezwyczajnego”.
Raskolnikow idzie na policję i przyznaje się. Sąd bierze pod uwagę, że zgłosił się sam, i skazuje go na osiem lat katorgi. Sonia jedzie za nim na Syberię.
W epilogu bohater przez długi czas nadal nie żałuje. Uważa, że pomylił się nie w teorii, tylko w wykonaniu — że okazał się słaby, a nie że postąpił źle. Przełom przychodzi dopiero po chorobie i po tym, jak zobaczy, ile Sonia dla niego znosi. To wtedy zaczyna się to, co Dostojewski nazywa odrodzeniem, i powieść urywa się na jego początku.
Matura pisemna · poziom podstawowy
Poziom podstawowy
Cały arkusz w jednej książce: „Język polski w użyciu”, test historycznoliteracki i wypracowanie. Procedury, ćwiczenia z kluczem i przykłady ocenionych prac.
Cena premierowa do 31 października 2026, godz. 18.00; potem 79 zł.
Motywy, sceny i argumenty z pięciu powieści
Wypowiedź argumentacyjna krok po kroku
Czytanie i interpretacja wiersza
Nie masz karty ani BLIK-a? E-book kupisz też zwykłym przelewem — napisz na admin@polskimatura.pl, a odeślę dane do przelewu.