Trening testowy OLiJP

• Wielkieś mi uczyniła pustki → „Wielkie pustki mi uczyniłaś";
• Tyś za wszytki mówiła → „Ty za wszystkie mówiłaś";
• Wszytkiś w domu kąciki zawżdy pobiegała → „Wszystkie kąciki w domu zawsze pobiegałaś (obiegałaś)".

Zjawisko: ruchoma końcówka czasu przeszłego (tzw. aglutynat -ś), która może łączyć się z różnymi wyrazami w zdaniu — pozostałość dawnej odmiany typu jeśm, jeś.

• zabawka — „zajęcie, rozrywka, to, co zabawia";
• ucieszny — „sprawiający radość, miły, radosny";
• psować — „psuć, niszczyć" (tu: „zaprzątać, męczyć głowę");
• obłapiać — „obejmować, tulić";
• frasować się — „martwić się, trapić".

Zawężenie znaczenia: zabawka — dziś już tylko „przedmiot do zabawy (zwykle dziecięcej)", nie każda rozrywka. Zmiana nacechowania: obłapiać — dziś potoczne, wręcz rubaszne („obściskiwać"), podczas gdy w XVI w. było neutralnym, czułym „obejmować".

wszytki → „wszystkie"; zawżdy → „zawsze". Różnica: wszytki to dawna postać wyrazu, który istnieje do dziś (archaizm fonetyczno-fleksyjny: brak -s-, dawna końcówka biernika lm.), natomiast zawżdy to wyraz, który całkowicie wyszedł z użycia i został zastąpiony innym (archaizm leksykalny).

Nie masz nie odnosi się do żadnego „ty" — to dawna forma bezosobowa o znaczeniu „nie ma" (por. dzisiejsze „nie ma zabawy, nie ma się komu śmiać"). Konstrukcja egzystencjalna, nie 2. osoba czasownika mieć.

1 — biały (wyraz podstawowy, niepochodny) · 2 — bielić („czynić białym") · 3 — bielutki (od biały, formant -utki) · 4 — wybielić (od bielić, przedrostek wy-) · 5 — wybielacz („to, co wybiela", formant -acz) · 6 — wybielenie (nazwa czynności, formant -enie).

Uwaga na pułapkę: wybielacz i wybielenie pochodzą od wybielić, nie bezpośrednio od biały — w parafrazie słowotwórczej musi się mieścić cała podstawa („ten środek wybiela", nie „jest biały").

• bieg ← biegać/biec; formant paradygmatyczny (zerowy) — derywat powstał przez ucięcie i zmianę paradygmatu, bez przyrostka; „to, że się biega; czynność biegania".
• niewdzięcznik ← niewdzięczny; formant -ik; „ten, kto jest niewdzięczny" (nazwa nosiciela cechy). Uwaga: podstawą jest cały przymiotnik niewdzięczny, nie wdzięcznik.
• czytanka ← czytać; formant -anka; „krótki tekst przeznaczony do czytania" (nazwa obiektu czynności).

1. Fredry (nazwiska na -o odmieniają się jak rzeczowniki żeńskie: Fredry, Fredrze, Fredrą); Goethem (Goethego, Goethemu, o Goethem).
2. pięciorgiem szczeniąt (liczebnik zbiorowy — rzeczownik oznaczający istotę młodą na -ę); dwoje drzwi (liczebnik zbiorowy — rzeczownik mający tylko liczbę mnogą).
3. z przyjaciółmi; przyjaciół. Osobliwość: w liczbie mnogiej temat twardnieje w przypadkach zależnych (przyjaciele, ale: przyjaciół, przyjaciołom, z przyjaciółmi, o przyjaciołach).

a) Rzeczownik: człowiek — ludzie lub rok — lata (formy różnych przypadków/liczb tworzone od zupełnie różnych tematów). Przymiotnik: dobry — lepszy, zły — gorszy, duży — większy.

b) nożyczki, urodziny, skrzypce, drzwi — rzeczowniki występujące wyłącznie w liczbie mnogiej.

a) Obiecywać (komuś) gruszki na wierzbie — „obiecywać rzeczy niemożliwe do spełnienia, mamić obietnicami bez pokrycia".

b) Bohater potraktował frazeologizm dosłownie: skoro obiecał „gruszki na wierzbie", sadzi wierzbę i czeka na owoce. Komizm rodzi się ze zderzenia znaczenia przenośnego (utrwalonego, całościowego) ze znaczeniem literalnym poszczególnych słów — dokładnie tak jak u Hemara, gdzie o skórę „na niedźwiedziu" targuje się sam miś.

c) Defrazeologizacja (udosłownienie związku frazeologicznego).

1. Wyjściowo: Nie taki diabeł straszny, jak go malują. Innowacja wymieniająca — człon diabeł zastąpiono wyrazem remont; schemat przysłowia zostaje, zmienia się odniesienie.
2. Wyjściowo: Kto pod kim dołki kopie, ten sam w nie wpada. Innowacja wymieniająca z udosłownieniem — podmieniono drugą część przysłowia, a „kopanie dołków" odzyskuje sens dosłowny (wykop pod budowę).

1. efektywna (skuteczna); efektowny (robiący wrażenie).
2. zaadaptować (przystosować); adoptować (przysposobić dziecko).
3. statutu (dokument regulujący działanie); statusu (pozycja, stan prawny/społeczny).

mysz — „urządzenie do sterowania kursorem"; chmura — „zdalna przestrzeń przechowywania i przetwarzania danych". Zjawisko: neosemantyzacja (powstanie neosemantyzmów), w obu wypadkach pod wpływem angielskiego (mouse, cloud) — są to więc także zapożyczenia semantyczne (kalki znaczeniowe). Mechanizm: metafora — przeniesienie nazwy na podstawie podobieństwa (kształt urządzenia przypomina mysz; dane „unoszą się" poza naszym komputerem jak chmura).

Imiesłowowy równoważnik zdania wymaga, aby wykonawca czynności imiesłowu i orzeczenia był ten sam — tu „idzie" ktoś, a „pada" deszcz. Poprawnie: „Kiedy szedłem do szkoły, zaczął padać deszcz" (albo: „Idąc do szkoły, zmokłem do suchej nitki").

To pośredni akt mowy: forma pytania, funkcja prośby (aktu dyrektywnego). Formę pytającą wybieramy ze względu na grzeczność językową — pytanie pozornie zostawia odbiorcy możliwość odmowy, więc osłabia nacisk i nie narusza jego autonomii tak jak rozkaźnik.