Jednoznaczny znak znaczący, którego sens przenośny jest stały i konwencjonalny. W odróżnieniu od symbolu — alegoria ma jedno, z góry ustalone znaczenie.
Gdzie się pojawia w arkuszu
- Przykładowe polecenie: „Wyjaśnij, na czym polega alegoryczność przedstawienia.”
Klasyczne przykłady alegorii
- lis = chytrość
- lew = siła i odwaga
- kosa z czaszką = śmierć
- waga = sprawiedliwość
Symbol
Znaczenie wieloznaczne, otwarte, zależne od interpretacji i kontekstu epoki.
np. Chochoł w „Weselu” WyspiańskiegoAlegoria
Znaczenie stałe, konwencjonalne, jednoznaczne — lis zawsze znaczy chytrość.
np. bajki KrasickiegoPradawny, niezmienny wzorzec postaw i zachowań ludzkich, zapisany w zbiorowej nieświadomości. Bardziej pierwotny i psychologiczny niż topos.
Przykładowe polecenia
- Wypracowanie: „Wykaż, że postać Prometeusza jest archetypem społecznika i buntownika.”
- Matura ustna: „Wskaż archetypiczny charakter wybranego bohatera literackiego.”
Przykłady w literaturze
- Mitologia — Prometeusz, Ikar, Demeter
- Biblia — syn marnotrawny, Hiob
- Mickiewicz, „Dziady” cz. III — Konrad jako archetyp buntownika
WypracowanieTest historycznoliteracki
Warstwa społeczna wykształconych osób wykonujących pracę umysłową: nauczyciele, lekarze, artyści, publicyści. W literaturze polskiej inteligencja często czuje się odpowiedzialna za życie publiczne, kulturę i los narodu; ta odpowiedzialność zyskuje czasem rangę misji.
Najczęstsze konteksty literackie
- Relacje inteligencja – lud, zwłaszcza chłopi
- Odpowiedzialność elit za wspólnotę
- Kryzys inteligencji, bezradność, marazm
- Dekadentyzm Młodej Polski
Przykładowe tematy wypracowań
- Temat: „Rola inteligencji w życiu społecznym i narodowym. Omów zagadnienie na podstawie wybranych utworów literackich.”
- Polecenie z arkusza: „Wyjaśnij, jak autor przedstawia inteligencję i oceń jej postawę wobec spraw narodowych.”
Kluczowe lektury
- Wyspiański, „Wesele” — Dziennikarz, Poeta, Pan Młody
- Prus, „Lalka” — Wokulski jako typ inteligenta
- Żeromski, „Przedwiośnie” — inteligencja i naród
Więcej o inteligencji w literaturze →
Środek stylistyczny polegający na rozbieżności między dosłownym sensem wypowiedzi a zamierzonym znaczeniem. Pozwala wyrażać krytykę za pomocą pozornej pochwały albo pochwałę za pośrednictwem pozornej krytyki.
Główne cechy
- Rozbieżność między tym, co powiedziane, a zamierzonym znaczeniem
- Może służyć komentarzowi społecznemu, moralnemu lub psychologicznemu
Polecenia z arkuszy CKE
- Arkusz 1: „Wskaż i wyjaśnij przykład ironii w podanym fragmencie tekstu.”
- Wypracowanie: „Funkcja ironii w literaturze — omów zagadnienie, odwołując się do wybranych utworów.”
Mistrzowie ironii w lekturach
- Krasicki, „Do króla” — pozorna krytyka króla = krytyka sarmatyzmu
- Prus, „Lalka” — ironia narracyjna wobec społeczeństwa
- Wyspiański, „Wesele” — ironia wobec konfliktów społecznych
Wypracowanie — obowiązkowoMatura ustna
Zespół odniesień historycznych, filozoficznych, biograficznych, kulturowych lub literackich, które pomagają pogłębić interpretację utworu. W wypracowaniu maturalnym kontekst powinien być elementem argumentacji, a nie doklejoną informacją.
Rodzaje kontekstów
- Historyczny — epoka, wydarzenia, tło społeczne
- Biograficzny — życie i poglądy autora
- Filozoficzny — nurty, idee, szkoły myślenia
- Kulturowy — inne teksty kultury, obrazy, muzyka
- Literacki — inne dzieła, nawiązania i aluzje
Przykładowe polecenia
- Wypracowanie: „Omów problematykę utworu, uwzględniając wybrany kontekst.”
- Matura ustna: „Nawiąż do wybranego kontekstu kulturowego lub historycznego.”
Motywy jako konteksty literackie →
WypracowanieTest historycznoliteracki
Powtarzalny element treściowy w utworach literackich, taki jak miłość, śmierć, władza, podróż czy bunt. Motyw pomaga porządkować i interpretować sens dzieła, a także łączyć teksty różnych epok.
Najważniejsze motywy w kontekście maturalnym
- Bunt i wolność
- Miłość i śmierć
- Ojczyzna i wygnanie
- Władza i tyrania
- Tożsamość i forma
- Wina i kara
Przykładowe tematy wypracowań
- Temat: „Motyw buntu w literaturze — omów zagadnienie na podstawie wybranych lektur.”
Zobacz wszystkie motywy literackie →
Arkusz 1Test historycznoliteracki
Podmiot wypowiadający się w utworze epickim, organizujący świat przedstawiony. Nie jest tożsamy z autorem.
Typy narratora
- Narrator pierwszoosobowy — uczestnik wydarzeń
- Narrator trzecioosobowy — obserwator z zewnątrz
- Narrator wszechwiedzący — zna myśli postaci
- Narrator zawodny — jego relacja jest subiektywna
Przykładowe zadanie z arkusza
- Polecenie: „Określ typ narratora i uzasadnij odpowiedź, odwołując się do fragmentu tekstu.”
P
perswazja / manipulacja
Arkusz 1teksty nieliterackie
Perswazja to nakłanianie odbiorcy do racji autora za pomocą uczciwych argumentów. Manipulacja to nieetyczne wpływanie na decyzje odbiorcy bez jego pełnej świadomości.
Różnica między pojęciami
- Perswazja — uczciwe argumenty, logika, apel do wartości. Odbiorca ma świadomość, że jest przekonywany.
- Manipulacja — techniki emocjonalne, przemilczenia, fałszywe autorytety. Odbiorca nie zdaje sobie sprawy z wpływu.
Przykładowe zadanie
- Polecenie: „Rozstrzygnij, który z autorów częściej posługuje się środkami o charakterze perswazyjnym.”
Ponowne odczytanie znanego tekstu, motywu, bohatera lub wydarzenia kulturowego z innej perspektywy niż tradycyjna. Wynika ze zmiany epoki, wrażliwości odbiorcy albo przyjętego kontekstu interpretacyjnego.
Najczęstsze obszary reinterpretacji
- Mity i Biblia: Prometeusz, Hiob, Ikar
- Bohater romantyczny i jego oceny
- Wydarzenia historyczne z perspektywy jednostki
Polecenia maturalne
- Temat: „Reinterpretacja motywów i bohaterów literackich w utworach różnych epok.”
- Arkusz: „Wyjaśnij, na czym polega reinterpretacja tradycyjnego motywu w podanym fragmencie.”
Przykłady w lekturach
- Mickiewicz, „Dziady” cz. III — reinterpretacja mesjanizmu i mitu o Prometeuszu
- Herbert — reinterpretacje mitów antycznych
- Miłosz — reinterpretacja tradycji romantycznej
Element świata przedstawionego, który oprócz znaczenia dosłownego zawiera znaczenia dodatkowe, wieloznaczne, zależne od kontekstu i interpretacji. Symbol nie ma jednego, sztywno ustalonego sensu.
Najważniejsze cechy symbolu
- Wieloznaczność — wiele możliwych odczytań
- Otwartość interpretacyjna
- Sens ujawnia się w całości utworu
- Zależy od kontekstu epoki i czytelnika
Symbole w lekturach maturalnych
- „Wesele” — chochoł, złoty róg, taniec
- „Dziady” cz. III — noc, więzienie, światło i ciemność
- Młoda Polska — symbol jako podstawowy środek wyrazu
Symbol
Znaczenie niejednoznaczne, interpretacyjne, otwarte na różne odczytania.
Chochoł w „Weselu” może oznaczać marazm, sen narodu, niespełnioną rewolucję…Alegoria
Znaczenie stałe, konwencjonalne. Lis zawsze = chytrość.
Bajki Krasickiego — postacie zwierząt mają z góry ustalone znaczenia
WypracowanieTest historycznoliteracki
Utrwalony w tradycji kulturowej i literackiej motyw lub schemat myślowy, powtarzany w różnych epokach. W odróżnieniu od archetypu jest bardziej kulturowy niż psychologiczny.
Najważniejsze toposy na maturę
- vanitas — marność świata
- homo viator — człowiek w drodze
- theatrum mundi — świat jako teatr
- ubi sunt — gdzie są ci, którzy byli
- carpe diem — korzystaj z chwili
- locus amoenus — przyjemne miejsce
Przykładowe polecenie
- Polecenie: „Wyjaśnij znaczenie toposu vanitas i wskaż jego realizację w literaturze różnych epok.”
Teza to główna myśl, którą piszący zamierza udowodnić. Hipoteza to założenie wstępne, które dopiero weryfikuje się w toku rozważań.
Gdzie się pojawia w arkuszu
- Przykładowe polecenie: „Sformułuj tezę i uzasadnij ją, odwołując się do lektury obowiązkowej.”
Teza a hipoteza
- teza = jestem pewien
- hipoteza = sprawdzam
- teza we wstępie
- potwierdzenie w zakończeniu
A
argument i kontrargument
Wypracowanie
Argument to uzasadnienie popierające tezę, oparte na odwołaniu do tekstu: przykład plus jego interpretacja. Kontrargument to racja strony przeciwnej, którą warto przywołać i zbić, aby pokazać dojrzałość myślenia.
Gdzie się pojawia w arkuszu
- Przykładowe polecenie: „Przedstaw argumenty potwierdzające Twoje stanowisko.”
Dobry argument zawiera
- odwołanie do lektury
- konkretny przykład
- interpretację, nie streszczenie
- powiązanie z tezą
Obszary wiedzy, do których odwołujesz się poza analizowanym tekstem. Na maturze kontekst ma pogłębiać interpretację; nie powinien być tylko doklejoną informacją.
Gdzie się pojawia w arkuszu
- Przykładowe polecenie: „W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.”
Najczęstsze konteksty
- historycznoliteracki
- biograficzny
- filozoficzny
- religijny
- historyczny
- kulturowy
Rodzaj literacki, w którym dominuje podmiot liryczny wyrażający przeżycia i emocje. Na maturze typ liryki rozpoznaje się po sposobie ujawniania się „ja” mówiącego.
Gdzie się pojawia w arkuszu
- Przykładowe polecenie: „Określ typ liryki i uzasadnij odpowiedź.”
Typy liryki
- bezpośrednia — ujawnia się „ja”
- pośrednia — dominuje opis lub sytuacja
- inwokacyjna — występuje zwrot do „ty”
- podmiot zbiorowy — mówi „my”
Osoba mówiąca w wierszu. Nie należy jej automatycznie utożsamiać z autorem. To konstrukcja literacka — „ja” tekstu, które ujawnia się przez wypowiedź, emocje i sposób patrzenia na świat.
Gdzie się pojawia w arkuszu
- Przykładowe polecenie: „Scharakteryzuj podmiot liryczny i jego stosunek do…”
Jak go rozpoznać
- zaimki: „ja”, „mnie”, „mój”
- formy czasownika w 1. osobie
- wyrażane emocje i oceny
- nie utożsamiaj go automatycznie z poetą
Sposób prowadzenia opowiadania w epice. Rozpoznanie typu narracji decyduje o dystansie, wiarygodności relacji i sposobie przedstawienia bohaterów.
Gdzie się pojawia w arkuszu
- Przykładowe polecenie: „Określ typ narracji w przytoczonym fragmencie.”
Typy narratora
- wszechwiedzący — 3. osoba, szeroka wiedza o świecie przedstawionym
- pierwszoosobowy — „ja”
- personalny — z perspektywy bohatera
- obiektywny, behawioralny — opis zachowań bez wglądu w psychikę
Zabiegi językowe nadające tekstowi wyrazistość i znaczenie. Na maturze nie wystarczy nazwać środek — trzeba określić jego funkcję w utworze.
Gdzie się pojawia w arkuszu
- Przykładowe polecenie: „Wskaż środek stylistyczny i określ jego funkcję.”
Najczęściej sprawdzane
- metafora, porównanie
- epitet, apostrofa
- anafora, powtórzenie
- oksymoron, hiperbola
- pytanie retoryczne
- animizacja, personifikacja
Techniki analizy wierszy →
Trzy podstawowe sposoby organizacji tekstu literackiego. To pojęcie wraca w poleceniach o przynależności gatunkowej i budowie utworu.
Gdzie się pojawia w arkuszu
- Przykładowe polecenie: „Do jakiego rodzaju literackiego należy utwór? Uzasadnij.”
Trzy rodzaje
- liryka — podmiot i emocje
- epika — narrator i fabuła
- dramat — dialog i akcja sceniczna
Oczyszczenie, rozładowanie emocji litości i trwogi, jakiego według Arystotelesa doznaje widz tragedii. Pojęcie ważne przy omawianiu tragedii antycznej i jej funkcji.
Gdzie się pojawia w arkuszu
- Przykładowe polecenie: „Wyjaśnij pojęcie katharsis na przykładzie…”
Powiązane pojęcia
- tragizm
- wina tragiczna — hamartia
- konflikt tragiczny
- fatum / przeznaczenie
Dwa typy nacechowanych słów. Neologizm to wyraz nowo utworzony, np. Leśmianowskie „bezżałobie”. Archaizm to wyraz przestarzały, stylizujący tekst na dawny.
Gdzie się pojawia w arkuszu
- Przykładowe polecenie: „Wypisz z tekstu archaizm i określ jego funkcję.”
Funkcje w tekście
- neologizm — oryginalność, ekspresja, tworzenie własnego świata poetyckiego
- archaizm — stylizacja, koloryt epoki
- obie formy mogą budować nastrój
- obie formy mogą charakteryzować mówiącego
Kategoria estetyczna łącząca elementy komiczne i makabryczne, realne i fantastyczne. Celowo deformuje rzeczywistość, aby ją ośmieszyć, zaniepokoić albo pokazać jej absurd.
Gdzie się pojawia w arkuszu
- Przykładowe polecenie: „Wskaż cechy groteski w utworze i wyjaśnij ich sens.”
Gdzie szukać
- Witkacy, Gombrowicz, Mrożek
- Bułhakow — „Mistrz i Małgorzata”
- „Tango” Mrożka
- poezja Białoszewskiego
Zasada kompozycyjna polegająca na powtarzaniu podobnej budowy zdań, wersów lub motywów. Charakterystyczna między innymi dla psalmów i liryki religijnej.
Gdzie się pojawia w arkuszu
- Przykładowe polecenie: „Wskaż paralelizm składniowy i określ jego funkcję.”
Typy paralelizmu
- składniowy — powtarza się budowa zdań
- znaczeniowy — powtarzają się podobne treści
- kompozycyjny — powtarzają się sceny lub układy
- rytmiczny — powtarza się układ wersów
Arkusz 1Środki stylistyczne
Omówienie — zastąpienie prostej nazwy opisem. Peryfraza może podnosić styl wypowiedzi, unikać powtórzeń albo wartościować opisywaną osobę, rzecz lub zjawisko.
Przykłady
- „miasto nad Wisłą” zamiast „Warszawa”
- „wieszcz narodowy” zamiast „Mickiewicz”
- „srebrny glob” zamiast „Księżyc”
Funkcja w tekście
- wzbogaca styl
- buduje patos albo ironię
- pozwala ukryć ocenę w sposobie nazwania
- może działać jako środek perswazji
Oznaczenia
Arkusz 1 — pojęcie może pojawić się w teście
Wypracowanie — przydatne w argumentacji
Matura ustna — pomocne w wypowiedzi ustnej
Pojęcia nie wychodzą?
Na lekcji można przejść przez każde pojęcie z przykładami z Twoich lektur — tak, żeby zostało w pamięci do egzaminu.
Umów lekcję →