Ferdydurke — streszczenie szczegółowe

Trzy części po kolei: szkoła i pojedynek na miny, stancja u nowoczesnych Młodziaków, dwór na wsi i ucieczka — plus wyjaśnienie, czym są Forma, gęba i upupienie.

Autor

Witold Gombrowicz

Wydanie

1937

Rodzaj i gatunek

powieść groteskowa, awangardowa

Czas akcji

nieokreślony, dwudziestolecie międzywojenne

Miejsce

Warszawa: szkoła i stancja; dwór Hurleckich na wsi

Narracja

pierwszoosobowa, narrator nazywa się Józef Kowalski

Trzy pojęcia, bez których nic tu nie zrozumiesz

Forma — sposób, w jaki ludzie narzucają sobie nawzajem role i zachowania. Nie da się z niej wyjść, bo poza formą nie ma niczego; można ją najwyżej rozbić na chwilę i wpaść w kolejną.

Gęba — konkretna twarz, którą ktoś ci przyprawia. „Przyprawić komuś gębę” znaczy zmusić go, żeby był taki, jakim go widzimy.

Upupienie — szczególny rodzaj gęby: zrobienie z dorosłego dziecka, potraktowanie go protekcjonalnie. To właśnie robi Józiowi profesor Pimko.

Część pierwsza: szkoła

Poranna wizyta Pimki

Józio, trzydziestoletni pisarz, budzi się z poczuciem niedojrzałości. Wchodzi profesor Pimko, czyta jego opowiadanie, ocenia je protekcjonalnie i po prostu zabiera bohatera do szkoły. Kluczowe jest to, że Józio się nie broni — daje się upupić.

Klasa i pojedynek na miny

W szkole panuje sztuczność. Nauczyciel przekonuje uczniów, że wielki poeta zachwyca, bo zachwyca. Uczniowie dzielą się na dwa obozy: Syfon, czyli chłopiec „uświadomiony” i idealistyczny, oraz Miętus, który chce być naturalny i chropawy. Ich spór kończy się pojedynkiem na miny — sceną, w której walka o autentyczność sama okazuje się kolejnym przedstawieniem. Przegrany Syfon zostaje „zgwałcony przez uszy”.

Część druga: stancja u Młodziaków

Nowocześni

Pimko umieszcza Józia u Młodziaków, rodziny demonstracyjnie postępowej. Ojciec inżynier i matka działaczka są tak przywiązani do własnej nowoczesności, że ona też jest formą — równie sztywną jak szkolna.

Zuta

Ich córka Zuta to „nowoczesna pensjonarka”: sportowa, niezależna, nieprzejmująca się konwenansem. Józio, upokorzony własnym upupieniem, postanawia ją skompromitować — czyli przyprawić jej gębę odwrotną do tej, którą nosi.

Nocna kompromitacja

Podstępem sprowadza do jej pokoju w nocy dwóch mężczyzn naraz: Pimkę i Kopyrdę. Wybucha awantura, w której cała rodzinna nowoczesność rozsypuje się w kilka sekund. Józio wygrywa — ale sam z tego zwycięstwa nic nie ma.

Część trzecia: dwór

Wieś jako trzecia forma

Józio ucieka z Miętusem na wieś, do wujostwa Hurleckich. Ziemiański dwór ma własny porządek: państwo i służba, a wszystko podszyte odwiecznym podziałem na panów i chłopów.

Parobek

Miętus szuka „prawdziwego”, niezepsutego formą parobka, z którym mógłby się zbratać. Chce, żeby chłopak spoliczkował go jak równy równego. Zamiast wolności wychodzi z tego kolejna poza — bo braterstwo na żądanie jest tak samo wymuszone jak szkolna dyscyplina.

Kotłowanie się

Napięcie wybucha: służba i państwo mieszają się w ogólnej bijatyce, hierarchia dworu pęka. To najbardziej groteskowa scena powieści i jednocześnie najbardziej gorzka — rozbicie formy nie daje wolności, daje chaos.

Ucieczka z Zosią

W zamieszaniu Józio porywa kuzynkę Zosię i ucieka z nią. Ale sam zauważa, że ucieczka z panną jest przecież gotowym schematem literackim — czyli następną formą. Powieść kończy dwuwiersz, w którym narrator kpi z czytelnika i z siebie: Koniec i bomba, a kto czytał, ten trąba.

Dwa rozdziały, które wypadają z fabuły

Między częściami Gombrowicz wstawił dwa opowiadania — Filidor dzieckiem podszyty i Filibert dzieckiem podszyty — każde poprzedzone osobną przedmową. Nie mają związku z akcją i to jest w nich najważniejsze: powieść jawnie łamie własną formę, żeby pokazać, że nawet gatunek literacki jest schematem do rozbicia. Na maturze warto o nich wspomnieć, bo świadczą o kompozycji, nie o roztargnieniu autora.

Co z tego streszczenia wynika

• To nie jest powieść o szkole. Szkoła jest pierwszym z trzech przykładów. Wypracowanie oparte tylko na Pimce i pojedynku na miny pomija dwie trzecie utworu.
• Józio nigdy nie wygrywa. Każda ucieczka kończy się w nowej formie. Gombrowicz nie proponuje wyjścia — pokazuje, że wyjścia nie ma, i każe z tym żyć świadomie.
• Groteska jest tu narzędziem, nie żartem. Przerysowanie służy temu, żeby zobaczyć sztuczność zachowań, których na co dzień nie zauważamy.