Na maturze wybierasz jedną z czterech powieści. Każda ma osobny test rozszerzony z odpowiedziami i komentarzem.
To grupa XIX-wiecznych powieści, z których na rozszerzeniu wybiera się jedną — np. „Ojca Goriot" Balzaca, „Panią Bovary" Flauberta albo utwory Dickensa lub Gogola. Łączy je dążenie do wiernego, „realistycznego" odwzorowania rzeczywistości społecznej i psychologicznej. Bohaterowie są typowi dla swoich czasów i środowisk, a wszechwiedzący narrator panuje nad rozległym obrazem świata. Naturalizm dodatkowo akcentuje wpływ środowiska, dziedziczności i biologii na los człowieka.
Jednostka zostaje ukazana w ścisłym związku ze społeczeństwem, pieniądzem i środowiskiem, które kształtują jej los.
W świecie tych powieści o losie często decyduje majątek: pieniądz otwiera salony, ale i deprawuje (kariera Rastignaca, ruina Goriota). Awans bywa okupiony utratą zasad.
Czy w społeczeństwie rządzonym przez pieniądz da się awansować, nie tracąc uczciwości?
Bohater zderza się z mechanizmami społecznymi: konwencją, hierarchią, opinią. Powieść pokazuje, jak środowisko ogranicza i formuje człowieka.
Na ile jesteśmy wolni, a na ile lepieni przez społeczeństwo, w którym żyjemy?
Naturalizm głosi, że o człowieku decydują środowisko, pochodzenie i biologia. Jednostka bywa więźniem warunków, na które nie ma wpływu.
Czy człowiek jest panem swojego losu, czy produktem środowiska i dziedziczności?
Emma Bovary marzy o wielkiej miłości i życiu z romansów, a zderza się z szarą prozą prowincji. Rozdźwięk między iluzją a realnością niszczy bohaterkę („bowaryzm").
Czy marzenia dodają życiu sensu, czy raczej skazują na rozczarowanie rzeczywistością?
Dickens i Gogol pokazują los słabych: biednych, poniżanych urzędników, krzywdzonych dzieci. Powieść staje się głosem upomnienia o sprawiedliwość.
Czy literatura, opisując krzywdę, potrafi realnie wpłynąć na społeczeństwo?
Realizm dąży do wiernego odwzorowania rzeczywistości (mimesis): świat przedstawiony jest prawdopodobny, osadzony w konkretnym czasie i miejscu, a bohaterowie reprezentują typy swoich środowisk.
Typowy jest narrator trzecioosobowy, wszechwiedzący i obiektywny: zna myśli postaci, panuje nad całą panoramą społeczną, czasem komentuje. To on buduje wrażenie pełnego, uporządkowanego obrazu świata.
Naturalizm (patron: Émile Zola) zaostrza realizm: głosi determinizm — los człowieka wyznaczają środowisko, dziedziczność i popędy. Stąd drastyczność, „naukowe" podejście i ciemny obraz rzeczywistości.
Postać jest typowa — reprezentuje warstwę i epokę. Z „Pani Bovary" pochodzi pojęcie bowaryzmu: ucieczki w marzenia i niezgody na własne, zwykłe życie.
Powieść realistyczna daje szeroki przekrój społeczeństwa — od salonów po nędzę. Bywa „dokumentem epoki": Balzac obejmował swoje powieści wspólnym zamysłem „Komedii ludzkiej".
To europejskie tło dla polskiej prozy pozytywizmu („Lalka", „Chłopi"). Znajomość gatunku pozwala zestawiać literaturę polską z arcydziełami Balzaca, Flauberta, Dickensa czy Gogola.
| Temat | Co przywołać | Teza-cegiełka |
|---|---|---|
| Władza pieniądza | Ojciec Goriot, kariera Rastignaca | Pieniądz rządzi społeczeństwem i deprawuje człowieka. |
| Jednostka a społeczeństwo | bohater wobec konwencji i hierarchii | Środowisko ogranicza i formuje jednostkę. |
| Marzenia vs rzeczywistość | Emma Bovary, bowaryzm | Ucieczka w marzenia kończy się zderzeniem z rzeczywistością. |
| Krzywda społeczna | Dickens, Gogol — „mały człowiek" | Literatura upomina się o los słabych i poniżonych. |
| Determinizm / los | naturalistyczny obraz środowiska | O losie człowieka bywają decydujące warunki, nie wola. |
| Obraz społeczeństwa | panorama epoki | Powieść realistyczna jest „dokumentem" swoich czasów. |
Dwa e-booki, które przydadzą się przy każdej lekturze