Czy Konrad był ateistą, czy dysydentem — a może kimś jeszcze innym?

Trzy kartki na tablicy

Na tablicy trzy kartki: ATEISTA — DYSYDENT — KTOŚ INNY. Każdy uczeń przykleja karteczkę pod jedną z nich. Bez uzasadnienia, na wyczucie. Zdjęcie tablicy telefonem — wrócimy do niego na końcu.

Ateista — sprawdzamy i odrzucamy

Zadanie dla klasy: wypiszcie z Improwizacji wszystkie formy, w których Konrad zwraca się do Boga. Uczniowie znajdą wołacze, rozkaźniki, żądania, oskarżenia, wyrzuty o milczenie.

Wtedy pytanie: czy człowiek, który nie wierzy, że ktoś jest — kłóci się z nim przez pół sceny, żąda od niego władzy i wyrzuca mu obojętność? Ateista nie prowadzi sporu z nieobecnym. Cała konstrukcja Improwizacji zakłada słuchacza, który istnieje i który mógłby odpowiedzieć. Konrad nie neguje istnienia Boga — neguje to, że Bóg jest miłością. To zupełnie inny zarzut.

Hipoteza pierwsza upada na dowodach z tekstu, nie na słowo nauczyciela.

Dysydent — czyli w jakim sensie?

Tu lekcja zyskuje na precyzji językowej, co się przydaje w części testowej matury. Klasa rozdziela dwa znaczenia:

• dysydent polityczny — ten, kto sprzeciwia się władzy. W tym sensie Konrad jest nim bez wątpienia: siedzi w celi klasztoru bazylianów jako więzień caratu;
• dysydent religijny — historycznie różnowierca, wyznawca innej doktryny. I tu pytanie kontrolne: jaką doktrynę Konrad proponuje w zamian? Uczniowie szukają. Nie ma żadnej. Konrad nie zakłada nowego wyznania — on się awanturuje wewnątrz starego.

Wniosek: słowo „dysydent" opisuje jego położenie wobec cara, a nie jego stosunek do Boga.

Kim więc jest — i kto go osądza

Trzecia odpowiedź: bluźnierca w ramach wiary. Typ, który w literaturze ma dwóch przodków i obu warto na tablicy wypisać:

• Hiob — oskarża Boga o niesprawiedliwość, ale oskarża Jego, bo tylko On jest adresatem sensownym. Spór toczy się wewnątrz relacji, nie poza nią;
• Prometeusz — buntuje się przeciw bogu w imieniu ludzi i za to płaci. Stąd „prometeizm", termin, który uczeń i tak musi umieć — tu wreszcie widzi, skąd się bierze.

Konrad nie mówi „Boga nie ma". Konrad mówi: jesteś, słyszysz i milczysz, więc nie jesteś miłością. I dochodzi do słowa, którego nie wypowiada — kończy je za niego Diabeł.

Teraz zwrot, na który cała lekcja pracowała. Pytanie do klasy:

Komu Mickiewicz daje widzenie przyszłości Polski — geniuszowi z celi czy pokornemu księdzu?

Konrad chciał rządu dusz i nie dostał niczego poza omdleniem i egzorcyzmem. Widzenie dostaje ks. Piotr, który o nie nie prosił. To jest ocena wystawiona przez sam utwór: kara spada nie za bunt, lecz za pychę — za przekonanie, że wielkie uczucie uprawnia do władzy nad ludźmi.

Konrad nie jest ośmieszony

Trzeba to powiedzieć wprost, bo inaczej klasa wyjdzie z odwróconym schematem. Mickiewicz nie kpi z Konrada: jego miłość do narodu jest w utworze prawdziwa i nie zostaje podważona. Podważona zostaje droga — samotne żądanie władzy zamiast pracy z ludźmi i za ludzi.

Powrót do tablicy i do zdjęcia z początku lekcji. Notatka: Konrad jest… — dowód:…