William Wordsworth

Dlaczego Wordsworth w ogóle pojawia się na polskim

William Wordsworth (1770–1850) jest tym poetą, od którego zwykle zaczyna się opowieść o romantyzmie angielskim. Razem z Samuelem Taylorem Coleridge'em wydał w 1798 roku Ballady liryczne — tom, który w historii literatury angielskiej pełni rolę podobną do tej, jaką u nas pełnią Ballady i romanse Mickiewicza z 1822 roku. Zbieżność jest wygodna do zapamiętania, ale nie należy z niej robić zależności: Mickiewicz nie pisał „pod Wordswortha", tylko odpowiadał na tę samą zmianę, która w całej Europie przesuwała literaturę od reguł ku doświadczeniu.

Program: zwykły język i zwykły człowiek

Najważniejszy jest jednak nie sam tom, lecz przedmowa, którą Wordsworth dołączył do jego drugiego wydania. Sformułował w niej dwa postulaty, do dziś cytowane w opisach romantyzmu. Po pierwsze, poezja ma być pisana językiem, jakim ludzie naprawdę mówią — bez osobnego, „poetyckiego" słownictwa odziedziczonego po klasycyzmie. Po drugie, jej tematem ma być życie zwyczajne, wiejskie, widziane z bliska, a nie wielkie wydarzenia historyczne i mitologiczne.

Z tej samej przedmowy pochodzi formuła, którą warto rozumieć dokładnie: poezja to spontaniczny wylew silnych uczuć, ale rodzi się z emocji przypomnianej w spokoju. To nie jest sprzeczność, tylko opis procesu. Wzruszenie jest warunkiem, sam zapis powstaje później — gdy pamięć zdążyła je przerobić. Dlatego u Wordswortha tak często mamy dwa czasy naraz: chwilę, która się wydarzyła, i moment, w którym wraca.

Natura jako rozmówca

W poezji Wordswortha przyroda nie jest dekoracją ani nastrojowym tłem dla przeżyć bohatera. Jest czymś, co oddziałuje na człowieka i go kształtuje — źródłem moralnej równowagi i pamięci, do której można wracać. To odróżnia go od wcześniejszego opisu natury, który miał głównie bawić oko, i tłumaczy, dlaczego jego wiersze trafiają do zestawień z polskimi utworami o przyrodzie.

Wordswortha, Coleridge'a i Roberta Southeya nazwano poetami jezior — od Krainy Jezior w północno-zachodniej Anglii, gdzie mieszkali. Nazwa przyjęła się jako etykieta całej formacji, choć nigdy nie była programem grupy literackiej w takim sensie, w jakim programem były Ballady liryczne.

Jak wykorzystać go w wypracowaniu

Wordsworth przydaje się przede wszystkim jako kontekst literacki przy motywie przyrody i przy pytaniu o to, skąd bierze się wiersz. Zestawienie z Odą do młodości pokazuje dwa różne romantyzmy: polski — zbiorowy, programowy, skierowany ku czynowi; angielski — wsobny, oparty na pojedynczym wspomnieniu. Zestawienie z sonetami krymskimi albo z opisami przyrody w Panu Tadeuszu pozwala z kolei pokazać, że ten sam żywioł można opisać jako widok i jako rozmówcę.

Jedna uwaga praktyczna: oryginał Wordswortha jest już własnością publiczną, ale polskie przekłady bywają utworami chronionymi. Cytując wiersz w pracy pisemnej, podaj tłumacza — tak samo, jak przy Goethem czy Horacym.