Winkelriedyzm kontra mesjanizm (rozszerzenie)

Scenariusz lekcji · romantyzm · poziom rozszerzony · podręcznik s. 242

Cel lekcji. Wyjaśniasz pojęcia mesjanizmu, winkelriedyzmu i solidaryzmu, kojarzysz je z autorami i utworami oraz oceniasz ich szanse realizacji w rzeczywistości po powstaniu listopadowym.

Kryteria sukcesu:

Omawiam okoliczności, w których w świadomości Kordiana pojawia się winkelriedyzm, i wyjaśniam to pojęcie.
Wyjaśniam sens wyrażenia Polska Winkelriedem narodów.
Konfrontuję winkelriedyzm z mesjanizmem i decyduję, czy jest pozytywną odpowiedzią na mesjanizm, czy jego karykaturą.
Uzasadniam wybór najbardziej pragmatycznej koncepcji narodowowyzwoleńczej.

Trzy pojęcia, które trzeba rozdzielić

Mesjanizm

Naród jako Chrystus narodów: cierpienie ma sens odkupieńczy, a ofiara przynosi zbawienie innym ludom. Rola bierna i wzniosła zarazem — cierpieć, nie działać.

Mickiewicz, Dziady cz. III — widzenie księdza Piotra.

Winkelriedyzm

Naród jako Winkelried narodów: bierze na siebie ciosy wroga, żeby otworzyć wyłom, którym przejdą inni. Ofiara ta sama, ale czynna i taktyczna, nie mistyczna.

Słowacki, Kordian — monolog na szczycie Mont Blanc.

Solidaryzm narodowy

Zgoda i współdziałanie wszystkich warstw narodu jako warunek odzyskania niepodległości: bez chłopa i mieszczanina szlachta sama nic nie zdziała.

Definicję uczniowie precyzują z podręcznika (s. 242).

Kim był Arnold Winkelried

Szwajcarski bohater bitwy pod Sempach (1386). Wojska austriackie stały w zwartym szyku najeżonym włóczniami, którego piechota szwajcarska nie mogła przerwać. Winkelried miał zgarnąć ramionami tyle włóczni, ile zdołał objąć, i wbić je w siebie — ginąc, zrobił w szyku wyłom, przez który weszli jego rodacy.

Ta opowieść jest kluczem do całego pojęcia. Winkelried nie cierpi, żeby cierpieć — ginie w konkretnym miejscu i w konkretnym celu, a jego śmierć ma wymierny skutek militarny. Różnica wobec mesjanizmu jest więc różnicą między ofiarą mistyczną a ofiarą taktyczną. Warto, żeby uczniowie usłyszeli tę historię, zanim padnie samo pojęcie.

Przebieg lekcji (45 minut)

5 min

Wejście: historia bez nazwiska

Opowiadasz historię spod Sempach, nie podając, kto to był ani po co o tym mówisz. Pytasz, co ten człowiek właściwie zrobił i czym to się różni od zwykłego bohaterstwa.

Czy on się poświęcił, czy wykonał manewr?

8 min

Trzy pojęcia na tablicy

Uczniowie w parach definiują mesjanizm, winkelriedyzm i solidaryzm, korzystając z podręcznika. Na tablicy powstaje tabela: kto się poświęca — komu — w jakim celu — co z tego wynika. Nie oceniasz jeszcze żadnej koncepcji.

12 min

Praca z tekstem: monolog na Mont Blanc

Uczniowie czytają monolog i wypisują z niego tylko te zdania, w których Kordian mówi, jaka ma być rola Polski. Cytat wypisuje uczeń z egzemplarza — nie podajesz gotowego, żeby zapamiętał, gdzie ten argument mieszka w tekście.

W którym momencie wędrówki po Europie ta myśl się pojawia i dlaczego akurat wtedy?

12 min

Konfrontacja: odpowiedź czy karykatura

Klasa dzieli się na dwie grupy. Pierwsza dowodzi, że winkelriedyzm jest dojrzalszą odpowiedzią na mesjanizm, bo zamienia bierne cierpienie w działanie. Druga — że jest jego karykaturą, bo zostawia to samo: śmierć narodu dla cudzego dobra, tylko szybszą. Każda grupa musi oprzeć się na tekście, nie na wrażeniu.

Czy naród może być narzędziem — nawet we własnej sprawie?

6 min

Wybór koncepcji najbardziej pragmatycznej

Głosowanie z uzasadnieniem: która z trzech koncepcji miała po 1831 roku realne szanse powodzenia. Każdy głos trzeba uzasadnić jednym zdaniem zaczynającym się od „ponieważ”.

2 min

Podsumowanie

Wracasz do kryteriów sukcesu i sprawdzasz je po kolei. Jeśli któreś nie zostało domknięte, mówisz o tym wprost i zapowiadasz, kiedy do niego wrócicie.

Tabela do wypełnienia przez uczniów

	Mesjanizm	Winkelriedyzm	Solidaryzm narodowy
Kto się poświęca
W jakim celu
Rola: bierna czy czynna
Utwór i autor
Szanse realizacji po 1831
Co dziś brzmi obco

W katalogu scenariusza jest gotowa tabela do wydruku: prometeizm a winkelriedyzm — tabela porównawcza (DOCX) oraz materiał o prometeizmie i winkelriedyzmie (DOCX).

Zadanie domowe do wyboru

1. Napisz krótkie przemówienie Kordiana do spiskowców, w którym broni winkelriedyzmu — i drugie, w którym ktoś z sali mu odpowiada.

2. Znajdź w XX wieku sytuację, w której powtórzono myślenie winkelriedyczne. Uzasadnij, czy się sprawdziło.

3. Odpowiedz na pytanie: gdyby Kordian żył dziś, którą z trzech koncepcji by wybrał i dlaczego przegrałby z pozostałymi.

Uwaga metodyczna.

Lekcja dotyka ofiary z życia i sensu powstań, więc łatwo zsunąć się w dwie skrajności: w kpinę z romantycznego poświęcenia albo w patos. Obie zamykają rozmowę. Najbezpieczniej trzymać uczniów przy pytaniu o skuteczność: nie „czy to piękne”, tylko „co z tego wynikło”. Wtedy ocena idei zostaje przy uczniu, a lekcja nie staje się deklaracją światopoglądową nauczyciela.

Co z tego zostaje na maturze

Ten materiał wraca w kilku miejscach i warto uczniom to powiedzieć wprost:

Wypracowanie — przy temacie o ofierze, patriotyzmie, jednostce wobec wspólnoty albo o sporze racji. Zestawienie Dziadów cz. III z Kordianem daje gotowe dwa argumenty stojące naprzeciw siebie.
Wypowiedź ustna — oba utwory są w wykazie lektur obowiązkowych, więc mogą pojawić się w zadaniach jawnych.
Kontekst historyczny — rok 1831 i emigracja to nie ozdobnik, tylko przyczyna sporu: obie koncepcje powstają po klęsce i są próbą jej wytłumaczenia.

←Powrót na stronę główną SCENARIUSZE LEKCJI