„Lalka” w podróży. Jak powieść Prusa trafia do czytelników za granicą

The Doll, De pop, Die Puppe. To tytuły angielskiego, niderlandzkiego i niemieckiego przekładu Lalki. Jej zagraniczne losy łączą pracę tłumaczy z wydawniczym ryzykiem, wakacyjnym zachwytem i nagrodą. Pokazują też, jak jedna lektura może uruchomić kolejną: ktoś czyta Prusa w obcym języku, a potem postanawia udostępnić powieść swoim czytelnikom.

Co zobaczy w Lalce ktoś, kto nigdy nie musiał pisać sprawdzianu z pozytywizmu? Nie zna szkolnych sporów o Wokulskiego i nie zaczyna lektury od ustalania, ile procent romantyka mieści się w pozytywiście. Zaczyna od człowieka, który umie zarabiać pieniądze, ale nie potrafi rozpoznać własnych złudzeń. Taki bohater nie potrzebuje polskiego paszportu, żeby okazać się znajomy.

Nowy Jork, 2011: angielski przekład wraca do czytelników

W 2011 roku The Doll ukazała się w serii NYRB Classics. Podstawą wydania jest przekład Davida Welsha, poprawiony przez Dariusza Tołczyka i Annę Zaranko, ze wstępem Stanisława Barańczaka. Poprawki nie powstały przy okazji tego wznowienia: tę wersję opublikowało już w 1996 roku Central European University Press. Wydanie nowojorskie przedłużyło jej obecność w anglojęzycznym obiegu. [1, 2]

W opisie NYRB obok Wokulskiego pojawiają się Rzecki i Ochocki. Powieść zostaje przedstawiona jako panorama Warszawy oraz ludzi, których ambicje i przekonania pozostają ze sobą w konflikcie. Czytelnik otrzymuje zaproszenie do świata kilku konkurujących wyobrażeń o życiu. [1]

Rzecki nosi w sobie przeszłość i polityczne nadzieje swojego pokolenia. Ochocki wypatruje przyszłości. Wokulski usiłuje urządzić teraźniejszość, wciąż wikłając ją w romantyczne oczekiwania. Każdy czegoś od rzeczywistości żąda. Każdy musi się zmierzyć z tym, że świat nie został napisany według jego scenariusza.

Amsterdam, 2015: wszystko zaczęło się od urlopu

Redaktor Jelte Nieuwenhuis z wydawnictwa Atlas Contact zabrał angielski przekład Lalki na wakacje na południu Francji. Lektura pochłonęła go tak bardzo, że po powrocie zabiegał o wydanie powieści po niderlandzku. W swojej relacji opisuje spotkanie z książką, które przerodziło się w przedsięwzięcie wydawnicze. [3]

Potrzebny był tłumacz: Karol Lesman. Potrzebne były też pieniądze na przekład i promocję. W historii wydawcy pojawiają się inicjatywa Schwob oraz wsparcie Instytutu Książki. W 2015 roku De pop była już promowana podczas spotkania z Lesmanem w Haarlemie. Atlas Contact podaje również, że powieść trafiła na holenderską listę Bestseller 60. [3, 4]

Ta droga prowadzi od czyjejś przyjemności czytania do decyzji zawodowych i do następnych odbiorców. Angielski przekład pomaga powstać niderlandzkiemu. Na wyjazd trafia egzemplarz książki, a z wakacji wraca pomysł na nowe wydanie.

Wyobraźmy sobie taką lekturę: przed czytelnikiem urlop, morze i obszerny tom o Warszawie. Nikt nie zapowiada kartkówki. A jednak książka okazuje się na tyle wciągająca, że po wakacjach trudno po prostu odłożyć ją na półkę.

Zurych, 2025: 1232 strony po niemiecku

W marcu 2025 roku szwajcarska Kampa opublikowała Die Puppe w nowym przekładzie Lisy Palmes i Lothara Quinkensteina. Tom liczy 1232 strony i zawiera esej Olgi Tokarczuk Lalka i perła. [5]

Powieść wydana książkowo w 1890 roku po ponad stu trzydziestu latach dostaje nowy głos. Historia literatury ma swoje daty, ale historia czytania nie musi się ich posłusznie trzymać.

Obszerna powieść wymaga od tłumaczy wielu decyzji. Wystarczy posłuchać, jak mówią Rzecki, Wokulski i Łęccy: inaczej porządkują rzeczywistość, inne rzeczy uznają za oczywiste, innymi słowami zdradzają własne uprzedzenia.

Przełożenie informacji, że ktoś wszedł do salonu, jest dopiero początkiem. Trzeba jeszcze oddać protekcjonalną uprzejmość gospodarza, skrępowanie gościa i ironię opowiadającego. W takich szczegółach czytelnik rozpoznaje, kto czuje się u siebie, a kto musi zasługiwać na prawo do zajęcia krzesła. Nowe tłumaczenie pozwala kolejnym odbiorcom usłyszeć te głosy i napięcia między nimi.

Rok 2026: nagroda dla tłumaczy

W 2026 roku Palmes i Quinkenstein zostali pierwszymi laureatami nowo ustanowionej nagrody Usedomer Übersetzerpreis. Jury wyróżniło ich pracę nad Lalką, a powieść Prusa zestawiło między innymi z Anną Kareniną, Panią Bovary i Buddenbrookami. Uzasadnienie podkreśla rangę utworu oraz to, jak nowy przekład odsłania jego kolejne znaczenia i przybliża niemieckojęzycznym czytelnikom polską historię. [6]

Nagroda kieruje uwagę również na osoby, dzięki którym czytamy literaturę z innych krajów. W polskim egzemplarzu Lalki słyszymy język Prusa. W tłumaczeniu spotykamy go poprzez czyjąś uważną pracę nad rytmem zdania, żartem, aluzją i tonem rozmowy.

Co trzeba przenieść razem z powieścią

Zagraniczny czytelnik potrzebuje czasem pomocy w rozpoznaniu historycznego tła. Polski odbiorca zwykle wynosi ze szkoły choćby podstawową wiedzę o zaborach i powstaniu styczniowym. Łatwiej odczytuje dzięki temu przeszłość Wokulskiego i polityczne nadzieje Rzeckiego.

Znaczenie mają także przemilczenia związane z cenzurą. Nie wszystko mogło zostać w powieści wypowiedziane wprost. Wstęp lub komentarz pomagają dostrzec, jak historia przenika do prywatnych losów bohaterów. Również my, czytając powieści z innych krajów, uczymy się cudzych obyczajów, hierarchii i niewypowiedzianych reguł.

Za dostępnością książki stoją więc konkretni ludzie i instytucje: tłumacz, redaktor, wydawca, autor wstępu, organizator spotkania. Ktoś musi podjąć decyzję, że warto poświęcić czas i środki obszernemu utworowi, którego przyszli czytelnicy jeszcze nie znają. Wakacyjna historia Nieuwenhuisa pozwala zobaczyć początek takiego łańcucha.

Co czytelnik rozpoznaje bez objaśnień

Wokulski pragnie miłości Izabeli, a zarazem wyobraża sobie życie, które dzięki niej uzyska. Stawką stają się uznanie, przynależność do określonego świata i potwierdzenie własnej wartości. Jego pieniądze pomagają działać i otwierają niektóre drzwi. Nie gwarantują jednak wzajemności ani szacunku.

Można opłacić wystawne życie, a nadal słyszeć w czyimś głosie, że pochodzi się z niewłaściwego miejsca. Można trafnie rozpoznawać mechanizmy społeczne i pozostawać bezradnym wobec własnych pragnień. Prus pozwala jednocześnie współczuć Wokulskiemu i dostrzegać, jak bohater wybiera wygodne dla siebie wyjaśnienia.

Ile naprawdę wiemy o człowieku, którego kochamy, a ile dopowiadamy, ponieważ potrzebujemy określonego obrazu? Takie pytanie może zadać sobie czytelnik w każdym z języków, do których trafiła powieść. Dziewiętnastowieczny strój bohatera nie oddala samego doświadczenia.

Wróćmy do przedziału

Dla ucznia i nauczyciela taka zmiana perspektywy bywa cenna. Szkolne pojęcia pomagają opisać Lalkę, ale nie powinny wyprzedzać każdego spotkania z jej bohaterami. Zanim ustalimy, co reprezentuje Wokulski, można sprawdzić, jak interpretuje konkretną rozmowę i czego w niej nie chce usłyszeć.

W scenie rozmowy Izabeli ze Starskim w pociągu Wokulski rozumie angielski i słyszy więcej, niż rozmówcy zakładają. Znajomość języka przynosi mu bolesną wiedzę o relacji, którą wcześniej chciał widzieć inaczej.

Wróć do sekcji „Rozmowa po angielsku” w streszczeniu Lalki. Wskaż, czego Wokulski dowiaduje się z rozmowy, a następnie wyjaśnij, które wcześniejsze wyobrażenie musi pod wpływem tych słów odrzucić. Uzasadnij odpowiedź konkretnym zachowaniem bohatera.

Co jest dla niego trudniejsze: poznać fakty czy przyjąć ich znaczenie? Od tego pytania można przejść do interpretacji, a w wypracowaniu — do argumentu o złudzeniach, miłości lub samopoznaniu. Pomocne będą również materiały o Lalce oraz artykuł „Ile lalek jest w Lalce?”.

Zagraniczny czytelnik dopiero poznaje Wokulskiego. My możemy sprawdzić, czy za znajomym nazwiskiem nadal widzimy człowieka.

Wolisz zwykły przelew? Też można.
Odbiorca: Andrzej Łopata · konto 29 1240 3477 1111 0011 6853 9704
Tytuł: nazwa e‑booka i Twój adres e‑mail
E‑book wyślę na ten adres, gdy tylko przelew dotrze.