Eliza Orzeszkowa (1841–1910) była pozytywistką w najbardziej dosłownym sensie: nie tylko pisała o pracy i równouprawnieniu, ale też przez całe życie zajmowała się nimi w praktyce.
Nad Niemnem, jej najważniejsza powieść, jest jednocześnie panoramą społeczną, powieścią o pracy jako wartości i ukrytą opowieścią o powstaniu styczniowym — napisaną tak, żeby przeszła przez carską cenzurę.
▸ Więcej o autorze
Życie
Wyszła za mąż w wieku szesnastu lat, za człowieka, którego nie wybrała. W czasie powstania styczniowego pomagała powstańcom — w jej domu ukrywał się Romuald Traugutt, którego osobiście przewiozła w bezpieczne miejsce. Mąż został zesłany na Syberię, majątek skonfiskowano.
Osiadła w Grodnie i tam spędziła resztę życia. Prowadziła księgarnię, pisała, angażowała się w pomoc ubogim i w sprawę emancypacji kobiet. W 1905 roku była poważną kandydatką do Nagrody Nobla.
Najważniejsze utwory
Dlaczego jest ważna
Praca jako miara człowieka. W Nad Niemnem podział na dobrych i złych przebiega według stosunku do pracy, nie według urodzenia. Bohunowicze pracują, Korczyńscy się wahają, Różyc niszczeje z nudów.
Powstanie zapisane między wierszami. Mogiła powstańców w lesie jest w powieści miejscem centralnym, choć nigdy nie nazwanym wprost — cenzura nie pozwalała.
Rzeczy, których zwykle się nie mówi na lekcji
- Ukrywała Romualda Traugutta, ostatniego dyktatora powstania styczniowego, i osobiście przewiozła go bryczką w bezpieczne miejsce.
- Za pomoc powstańcom została skazana na areszt domowy; pod nadzorem policji spędziła kilka lat.
- Rywalizowała z Sienkiewiczem o Nobla w 1905 roku. Nagrodę dostał on.
- Napisała Martę, żeby pokazać, że kobieta bez wykształcenia nie ma jak się utrzymać — powieść wywołała dyskusję w całej Europie.
Powrót do epokiPozytywizm