Interpretacja Bema pamięci żałobnego-rapsodu
Teza interpretacyjna
Norwid pisze utwór żałobny, który wcale nie zatrzymuje się nad grobem. Kondukt pogrzebowy generała Józefa Bema zamienia się w wiersz w pochód idący dalej niż mogiła — najpierw przez przeszłość stylizowaną na obrzęd pogański, potem przez teraźniejszość, a wreszcie w przyszłość, którą poprowadzą dzieci. Śmierć bohatera nie kończy sprawy, o którą walczył. To jest istota tego wiersza i główna różnica między Norwidem a romantycznym kultem mogił.Obrzęd, którego nigdy nie było
Pogrzeb w wierszu odbywa się według rytuału celowo archaicznego, pogańskiego, na wpół słowiańskiego, na wpół antycznego. Pojawiają się w nim atrybuty rycerskie i pogrzebowe: miecz, chorągiew, koń prowadzony za trumną, sokoły, płaczki, ogniska. Nie jest to opis rzeczywistej ceremonii — Bem zmarł w Aleppo w 1850 roku i pochowano go tam, z dala od kraju.Norwid buduje więc obrzęd wyobrażony, i robi to świadomie. Wódz, który walczył w powstaniu listopadowym, na Węgrzech i w Turcji, dostaje pogrzeb spoza jednej epoki i spoza jednego narodu. Stylizacja podnosi Bema do rangi bohatera mitycznego, a jednocześnie odrywa go od konkretnej polityki, która go zniszczyła.
Ruch — najważniejszy element kompozycji
Prześledź czasowniki tego wiersza, a zobaczysz, że wszystko w nim idzie, płynie, przesuwa się. Kondukt rusza, mija bramy, przekracza strumienie, wchodzi w wąwóz, wspina się. Utwór nie ma statycznej sceny żałoby — ma marsz.Ten ruch prowadzi do momentu przełomowego: pochód nie zatrzymuje się przed przeszkodą, lecz przez nią przechodzi. Padają wtedy słowa o rozwaleniu murów Jerycha — obraz wzięty z Księgi Jozuego, gdzie mury upadły od dźwięku trąb, bez oblężenia. Norwid mówi więc nie o zwycięstwie zbrojnym, lecz o zmianie świadomości: mury padają, bo świat wewnątrz nich się skończył.
Ostatnia część przenosi całą nadzieję na dzieci, które podejmą pochód. To gest zaskakująco trzeźwy: Norwid nie obiecuje szybkiego triumfu ani cudu, tylko ciągłość. Praca zaczęta przez jednego człowieka zostaje przekazana pokoleniom.
Rapsod — dlaczego akurat ten gatunek
Rapsod to pieśń o czynach bohatera, wywodząca się z tradycji epickiej. Wybierając go, Norwid od razu sytuuje Bema w szeregu postaci homeryckich, nie w szeregu polskich powstańców. Wiersz jest pisany długim, uroczystym wersem o rytmie zbliżonym do antycznego heksametru, co dodatkowo tę stylizację wzmacnia.Typowo Norwidowskie jest natomiast to, że uroczysty ton nieustannie zderza się z konkretem: obok chorągwi i mieczów pojawiają się rzeczy zwyczajne, obok podniosłej frazy — przerzutnia rozbijająca rytm. Ta chropowatość jest zamierzona. Norwid nie chciał gładkiej elegii.
Konteksty
Józef Bem. Generał artylerii, obrońca Warszawy w 1831 roku, dowódca w powstaniu węgierskim 1848–1849, zmarły na emigracji w Aleppo. Postać wyjątkowa, bo ceniona nie tylko przez Polaków — dla Węgrów pozostaje bohaterem narodowym. Norwid pisze więc o kimś, kto przekroczył granice jednej ojczyzny, i to tłumaczy uniwersalny wymiar wiersza.Norwid wobec romantyzmu. Zestaw ten utwór z Grobem Agamemnona Słowackiego. U Słowackiego grób jest miejscem gorzkiego rozrachunku z narodem; u Norwida grób jest miejscem, z którego się wyrusza. To najlepszy możliwy kontrast do wypracowania o różnych postawach wobec przeszłości.
Biblia. Motyw murów Jerycha wprowadza porządek biblijny: historia ma sens i kierunek, a przeszkody padają wtedy, gdy nadejdzie właściwy czas.
Tradycja rycerska. Sposób opisania konduktu przypomina Pieśń o Rolandzie i średniowieczne wzorce śmierci bohaterskiej — pochwała czynu, a nie żal po człowieku.
Motywy do rozwinięcia: ojczyzna, śmierć, wolność, wolność.
Jak wykorzystać na maturze
Tematy, do których pasuje: jak literatura upamiętnia bohaterów; czy śmierć przekreśla dzieło człowieka; jaką rolę pełni tradycja w budowaniu wspólnoty; jak twórcy wykorzystują stylizację; co znaczy odpowiedzialność wobec przyszłych pokoleń.Teza, którą warto postawić: Norwid odwraca sens gatunku żałobnego — pisze rapsod, który zamiast zamykać życie bohatera, otwiera jego kontynuację.
Błędy, których lepiej uniknąć: opisywanie wiersza jako relacji z prawdziwego pogrzebu (obrzęd jest wyobrażony); pomijanie zakończenia z dziećmi, w którym mieści się cała teza utworu; mylenie rapsodu z trenem — tren opłakuje, rapsod opowiada o czynach.
Wnioski
Bema pamięci żałobny-rapsod jest wierszem o pamięci czynnej, nie o żalu. Norwid nie proponuje kultu grobu ani rozpamiętywania klęsk — proponuje przekazanie zadania dalej. Dlatego kondukt w tym utworze nigdy się nie zatrzymuje, a ostatnie słowo należy do tych, którzy dopiero przyjdą.Tekst Bema pamięci żałobnego-rapsodu
←
Powrót do epokiRomantyzm