Śmierć i przemijanie to jeden z najstarszych tematów literatury: od średniowiecznego tańca śmierci po nowoczesny lęk i bunt. Masz tu ujęcia motywu, najważniejsze teksty kultury i wskazówki na maturę.
Warto rozróżnić sposoby ujmowania śmierci i przemijania:
Vanitas (marność) — wszystko jest przemijające i kruche, dobra doczesne nic nie znaczą wobec śmierci. Taniec śmierci (dance macabre) — śmierć równa wszystkich, niezależnie od stanu i bogactwa. Oswajanie śmierci — refleksja, pogodzenie, przygotowanie. Bunt i lęk wobec śmierci — sprzeciw, rozpacz, pytanie o sens. Śmierć heroiczna — oddana za wartości, nadająca życiu znaczenie.
Dobierz ujęcie śmierci pasujące do tematu i dopowiedz, jaki stosunek do przemijania wyraża dany tekst.
Śmierć — przedstawiona jako rozkładający się trup z kosą — przypomina, że zabiera wszystkich: bogatych i biednych, świeckich i duchownych. To literacki obraz średniowiecznego dance macabre i powszechności śmierci.
Do tematu: śmierć jako siła równająca wszystkich; średniowieczny stosunek do przemijania.
„Marność nad marnościami" — Kohelet uznaje przemijalność i kruchość wszystkiego, co doczesne: bogactwa, mądrości, przyjemności. To źródło toposu vanitas, obecnego potem w baroku.
Do tematu: vanitas i marność dóbr doczesnych wobec przemijania.
Śmierć małej Urszuli konfrontuje renesansowego humanistę z bólem nie do ukojenia i podważa jego filozoficzny spokój. Śmierć ukazana jako osobiste, druzgocące doświadczenie.
Do tematu: śmierć bliskiej osoby; jak strata podważa światopogląd.
Trzymając czaszkę błazna Yoricka i wygłaszając monolog „być albo nie być", Hamlet rozważa kruchość życia, lęk przed tym, co po śmierci, i marność ludzkich spraw. Renesansowa, filozoficzna zaduma nad śmiercią.
Do tematu: refleksja egzystencjalna o śmierci; lęk i niepewność wobec tego, co nieuniknione.
Ludowy obrzęd dziadów przywołuje dusze zmarłych, by udzielić im pomocy i wskazać moralny porządek świata. Śmierć nie kończy więzi żywych z umarłymi — łączy je obrzęd i wina.
Do tematu: ludowy obraz śmierci i zaświatów; moralny sens życia widziany od strony zmarłych.
Epidemia sprowadza śmierć masową i absurdalną, której nie da się wytłumaczyć żadną winą. Wobec niej liczy się nie metafizyka, lecz konkretna walka i solidarność. Nowoczesne, areligijne zmierzenie się ze śmiercią.
Do tematu: śmierć absurdalna i zbiorowa; postawa człowieka wobec nieuniknionego.
Mocna praca pokazuje, że każda epoka inaczej oswaja śmierć — od średniowiecznego tańca śmierci po nowoczesny absurd.