Najpierw rozwiąż sprawdzian samodzielnie — dopiero potem sprawdź się poniżej. To odpowiedzi modelowe: Twoja wersja może brzmieć inaczej i wciąż być poprawna. Liczy się rzeczowość i odwołanie do tekstu.
1.„Forma” i „gęba” w „Ferdydurke”.3 p.
Forma — narzucany z zewnątrz sposób bycia, mówienia i myślenia, który zniewala jednostkę; wg Gombrowicza człowiek nigdy nie jest w pełni sobą, bo zawsze przybiera formę wobec innych i przez innych jest kształtowany.
Gęba — konkretna maska przyprawiana człowiekowi przez otoczenie; upupienie to zrobienie z dorosłego niedojrzałego dziecka-ucznia. Z formy nie da się uciec — „ucieczka przed gębą jest jeszcze jedną gębą”.
2.Trzy koncepcje Polski w „Przedwiośniu”.4 p.
- Szklane domy — utopijna wizja ojca (Seweryna Baryki): nowoczesna, dostatnia Polska; okazuje się mrzonką bez pokrycia.
- Rewolucja — głoszona przez komunistę Lulka; Baryka zna jej okrucieństwo z Baku, więc jej nie przyjmuje.
- Reformy / praca państwowa — ewolucyjne stanowisko Gajowca; solidne, lecz zbyt powolne wobec nierówności.
Żadna nie przekonuje Baryki w pełni (iluzja / przemoc / opieszałość) — stąd
otwarte zakończenie: samotny marsz Cezarego ku Belwederowi.
3.„Człowiek zlagrowany” u Borowskiego.3 p.
Człowiek zlagrowany to człowiek przystosowany do życia w obozie, który dla przetrwania przyjął jego okrutne reguły, przez co jego moralność uległa deformacji. W „Proszę państwa do gazu” narrator Tadek uczestniczy w rozładunku transportów na rampie, oswaja się z Zagładą, myśli o jedzeniu i przetrwaniu pośród śmierci. Obóz odebrał ludziom normalne odruchy i uczynił zbrodnię codziennością — moralny upadek jest ceną przeżycia.
4.Człowiek w obozie: Borowski a Herling-Grudziński.4 p.
Borowski (beznamiętny, behawiorystyczny narrator-uczestnik) pokazuje człowieka całkowicie zniewolonego przez lager: moralność zniszczona, przetrwanie okupione współudziałem, brak nadziei — skrajny pesymizm.
Herling-Grudziński („Inny świat”, łagier sowiecki) mimo grozy zachowuje wiarę w godność i człowieczeństwo: bohaterowie potrafią zdobyć się na odruch solidarności, a moralny wybór wciąż jest możliwy. Różni ich więc ocena człowieka: u Borowskiego — degradacja, u Herlinga — ocalona godność.
5.Baczyński — poezja „apokalipsy spełnionej”.3 p.
Przedwojenny katastrofizm (przeczucie końca świata) u Baczyńskiego się ziścił — wojna okazała się realną apokalipsą, którą przeżywa jego pokolenie, stąd „apokalipsa spełniona”. Kolumbowie to pokolenie urodzone ok. 1920 r., wchodzące w dorosłość w chwili wybuchu wojny; ich młodość to walka i śmierć (Baczyński zginął w powstaniu warszawskim). Poezja łączy liryczne piękno z tragizmem pokolenia skazanego na zagładę.
6.Postawy wobec zła w „Dżumie”.4 p.
Dżuma jest alegorią zła (wojny, totalitaryzmu). Dr Rieux — postawa czynna i solidarna: walczy z epidemią z poczucia zwykłej ludzkiej przyzwoitości, bez metafizycznego uzasadnienia („to kwestia uczciwości”). Ojciec Paneloux — początkowo tłumaczy dżumę jako karę Bożą i każe się jej poddać; śmierć niewinnego dziecka podważa jego wiarę. (Można też: Tarrou — chce być „świętym bez Boga” i solidarnie walczy). Camus przeciwstawia czynny opór wobec zła religijnej rezygnacji.
7.Nowomowa w „Roku 1984”.3 p.
Nowomowa to zubożony, kontrolowany język narzucony przez Partię; przez usuwanie słów i zacieranie znaczeń ma uczynić „myślozbrodnię” niemożliwą do pomyślenia — skoro nie ma słów na wolność czy bunt, nie da się o nich myśleć. Służy władzy: kontrola języka to kontrola myśli, a hasła-paradoksy („Wojna to pokój”, „Wolność to niewola”) zamazują prawdę i utrwalają posłuszeństwo.
8.Klęska buntu Artura w „Tangu”.3 p.
Artur buntuje się odwrotnie niż typowy młody rewolucjonista — przeciw panującemu chaosowi i rozkładowi wartości; chce przywrócić ład, formę i tradycję. Klęska: nie ma już w imię czego robić rewolucji — bunt przeciw brakowi norm sam staje się pusty, a Artur ginie. Triumf Edka — prostackiego, brutalnego cwaniaka — oznacza, że w miejsce upadłych wartości i intelektu wchodzi naga siła i prymitywizm. Mrożek ostrzega: gdy rozpada się kultura i forma, władzę przejmuje przemoc.
9.Wypracowanie: postawa człowieka wobec zła i przemocy.8 p.
Poniżej krótkie wypracowanie modelowe (ok. 200 słów) z tezą, odwołaniami (literatura wojny + utwór współczesny) i wnioskiem.
Teza. Literatura XX wieku wielokrotnie pytała, jak człowiek zachowuje się wobec zła i przemocy — od biernego poddania po czynny opór. Pokazują to opowiadania Tadeusza Borowskiego oraz „Dżuma” Alberta Camusa.
Rozwinięcie. Borowski w „Proszę państwa do gazu” ukazuje człowieka zlagrowanego — zło obozu deformuje moralność, a przetrwanie okupione jest współudziałem. To studium tego, jak przemoc totalna niszczy człowieczeństwo i odbiera normalne odruchy.
Camus w „Dżumie” przeciwstawia temu postawę dr. Rieux — czynny, solidarny opór wobec zła w imię zwykłej przyzwoitości, mimo braku nadziei na ostateczne zwycięstwo. Zło (dżuma) jest nieusuwalne, ale można mu się nie poddać.
Wniosek. Zestawienie obu utworów pokazuje dwa oblicza spotkania ze złem: bierne przystosowanie, które degraduje, oraz aktywny sprzeciw, który ocala godność. Literatura nie daje łatwej pociechy, lecz wskazuje, że nawet wobec przytłaczającej przemocy człowiek zachowuje wybór postawy.
Możesz odwołać się do innych utworów (np. Herling-Grudziński „Inny świat”, poezja Baczyńskiego, Orwell „Rok 1984”) — ważne, by jedno odwołanie pochodziło z literatury wojny i okupacji, a drugie z utworu współczesnego.