Najpierw rozwiąż sprawdzian samodzielnie — dopiero potem sprawdź się poniżej. To odpowiedzi modelowe: Twoja wersja może brzmieć inaczej i wciąż być poprawna. Liczy się rzeczowość i odwołanie do tekstu.
1.Pojęcia: vanitas, koncept barokowy.2 p.
Vanitas — „marność”; barokowe (za biblijnym Koheletem) przekonanie o przemijalności i nietrwałości wszystkiego, co doczesne.
Koncept barokowy — wyszukany, zaskakujący pomysł artystyczny (oparty na paradoksie, kontraście, grze słów), który organizuje utwór i ma zadziwić odbiorcę.
2.Środki stylu barokowego i niepokój poezji metafizycznej.3 p.
Środki barokowe (dwa): oksymoron (np. „zimny ogień”), kontrast, paradoks, hiperbola, inwersja, koncept. Poezja metafizyczna Sępa Szarzyńskiego (np. „O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem…”) wyraża niepokój egzystencjalny: człowiek jest „wątły, niebaczny, rozdwojony w sobie”, rozdarty między pokusami „świata łakomego” a dążeniem do Boga; życie to nieustanna walka, a jedynym oparciem jest Bóg.
3.Harpagon — komiczny czy tragiczny?3 p.
Można bronić obu stanowisk; najpełniejsza odpowiedź łączy je. Komiczny: jego skąpstwo budzi śmiech — rozmawia ze szkatułką jak z ukochaną, wszystkich podejrzewa o kradzież, w panice chwyta samego siebie za rękę jako „złodzieja”. Tragiczny (dramatyczny) rys: skąpstwo niszczy rodzinę — ojciec staje na drodze szczęścia dzieci i liczy się dla niego wyłącznie pieniądz; namiętność odczłowiecza go, czyni niewolnikiem złota. (Uzasadnij dwoma konkretami z tekstu.)
4.Sarmatyzm — blaski i cienie.2 p.
Sarmatyzm — kultura i ideologia szlachty polskiej baroku, oparta na micie pochodzenia od starożytnych Sarmatów. Blaski: umiłowanie wolności, przywiązanie do tradycji i wiary, gościnność, patriotyzm i gotowość obrony kraju. Cienie: ksenofobia i nietolerancja, zacofanie, pijaństwo, warcholstwo, megalomania oraz prywata (nadużywanie liberum veto).
5.Dydaktyzm literatury oświecenia.2 p.
Literatura oświecenia miała pouczać i naprawiać (wady, obyczaje, państwo), ale w atrakcyjnej, przystępnej formie — docere et delectare, „uczyć bawiąc”. Satyra, bajka i komedia ośmieszały wady, by śmiechem skłonić czytelnika do poprawy.
6.Mechanizm satyry Krasickiego.3 p.
Satyra piętnuje wady, ośmieszając je, by skłonić do poprawy („satyra prawdę mówi”). Środki: wyostrzenie i karykatura wady, ironia, obraz-przykład. Np. w „Pijaństwie” bohater długo krytykuje pijaństwo, po czym… wychodzi się napić — ironiczne obnażenie nałogu i ludzkiej niekonsekwencji; w „Żonie modnej” ośmieszona zostaje bezmyślna moda na cudzoziemszczyznę i rujnujące wydatki.
7.Wzór patriotyzmu w „Hymnie do miłości ojczyzny”.2 p.
Utwór („Święta miłości kochanej ojczyzny…”) głosi patriotyzm ofiarny: prawdziwa miłość ojczyzny wymaga poświęceń, cierpienia, a nawet oddania życia — „Byle cię można wspomóc, byle wspierać, / Nie żal żyć w nędzy, nie żal i umierać”. Stał się pieśnią-hymnem, wzywającą do służby dobru wspólnemu ponad interes prywatny.
8.Wypracowanie: literatura wobec wad ludzkich i społecznych.8 p.
Poniżej krótkie wypracowanie modelowe (ok. 200 słów) z tezą, odwołaniami do „Skąpca” i satyry Krasickiego oraz wnioskiem.
Teza. Literatura od dawna pełni funkcję zwierciadła, w którym człowiek może dostrzec własne wady — nie po to, by go ranić, lecz by go poprawić. Pokazują to „Skąpiec” Moliera i satyry Ignacego Krasickiego.
Rozwinięcie. Molier w „Skąpcu” ośmiesza chciwość. Harpagon, dla którego pieniądz jest ważniejszy niż dzieci, budzi śmiech (rozmowa ze szkatułką, chorobliwa podejrzliwość), ale i przestrogę: skąpstwo niszczy rodzinę i odczłowiecza. Komedia demaskuje wadę, obnażając jej absurd.
Krasicki w satyrach (np. „Pijaństwo”, „Żona modna”) piętnuje wady narodowe — nałóg, bezmyślną modę, rozrzutność. Posługuje się ironią i wyrazistym przykładem: bohater sam sobie przeczy, co obnaża jego słabość. Zgodnie z zasadą „uczyć bawiąc” śmiech ma prowadzić do poprawy.
Wniosek. Oba utwory dowodzą, że literatura potrafi leczyć śmiechem: nazywając wadę i czyniąc ją śmieszną, skłania czytelnika do refleksji nad sobą. Krytyka nie jest tu celem samym w sobie — służy naprawie człowieka i społeczeństwa.
Możesz odwołać się do innych utworów satyrycznych czy komediowych — ważne, by teza była broniona konkretnymi przykładami z tekstów wskazanych w poleceniu.