Najpierw rozwiąż sprawdzian samodzielnie — dopiero potem sprawdź się poniżej. To odpowiedzi modelowe: Twoja wersja może brzmieć inaczej i wciąż być poprawna. Liczy się rzeczowość i odwołanie do tekstu.
1.Pojęcia: praca organiczna, praca u podstaw.2 p.
Praca organiczna — postulat, by społeczeństwo działało jak żywy organizm: wszystkie warstwy współpracują dla rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego kraju.
Praca u podstaw — działania na rzecz najniższych warstw (chłopów, biedoty): oświata, podniesienie poziomu życia, walka z ciemnotą.
2.Wokulski — bohater „z pogranicza dwóch epok”.4 p.
Romantyk: wielkie, idealizujące uczucie do Izabeli, przeszłość spiskowca i zesłańca (Syberia za powstanie styczniowe), skłonność do gwałtownych emocji.
Pozytywista: człowiek czynu i pracy, dorobił się majątku w handlu, interesuje się nauką (Geist), praktyczny, wspiera biednych. Rozdarcie między romantycznym sercem a pozytywistycznym rozumem jest źródłem jego klęski.
3.„Eksperyment” Raskolnikowa i jego klęska.4 p.
Raskolnikow chce sprawdzić teorię o „ludziach niezwykłych”, którym wolno przekroczyć prawo moralne dla wyższego celu (jak Napoleon). Morduje lichwiarkę (i jej siostrę Lizawietę), by dowieść, że należy do „wybranych”. Klęska: nie wytrzymuje ciężaru zbrodni — dręczą go wyrzuty sumienia, gorączka, izolacja; okazuje się zwykłym, cierpiącym człowiekiem. Ratunek przynosi dopiero przyznanie się, kara i miłość Soni.
4.„Gloria victis” — upamiętnienie powstania i sens tytułu.3 p.
Orzeszkowa upamiętnia powstańców styczniowych (1863), którzy polegli w leśnej bitwie; świadkiem i strażnikiem pamięci o ich bohaterstwie jest przyroda (drzewa, wiatr niosący opowieść). Tytuł „Gloria victis” („chwała zwyciężonym”) odwraca rzymskie vae victis („biada zwyciężonym”): przegrani zbrojnie są moralnymi zwycięzcami — ofiara za ojczyznę zasługuje na chwałę i pamięć.
5.Pojęcia: symbolizm, dekadentyzm.2 p.
Symbolizm — kierunek dążący do wyrażania treści nieuchwytnych wprost za pomocą symboli (obrazów wieloznacznych, działających na intuicję), np. chochoł w „Weselu”.
Dekadentyzm — nastrój schyłku wieku (fin de siècle): pesymizm, zniechęcenie, poczucie wyczerpania kultury i bierność (poezja Tetmajera).
6.Symbole „Wesela”: złoty róg i chochoł.4 p.
Złoty róg — dar Wernyhory, symbol wezwania do narodowego czynu; jego zgubienie przez Jaśka (schylił się po czapkę z pawich piór) oznacza zaprzepaszczenie szansy na wyzwolenie przez małość i próżność.
Chochoł — słomiana osłona róży; symbol uśpienia i narodowej niemocy (chocholi taniec). Zarazem dwuznaczny — pod słomą kryje się żywa róża, więc to także uśpiona nadzieja.
7.Diagnoza społeczeństwa w „Weselu”.3 p.
Wyspiański obnaża pozorność braterstwa inteligencji i chłopów. Inteligencja jest zafascynowana ludem (chłopomania), lecz bierna i niezdolna do przywództwa; chłopi mają siłę i gotowość do czynu („Chłop potęgą jest i basta”), ale brak im świadomego przewodnika. Obie warstwy tkwią w iluzjach — naród jest niezdolny do wspólnego zrywu, co symbolizuje chocholi taniec.
8.Obraz wsi w „Chłopach”.3 p.
Reymont ukazuje wieś Lipce jako zbiorowość rządzoną rytmem natury i obyczaju (tom „Jesień” — prace polowe, obrzędy, święta); życie chłopów jest podporządkowane porom roku i tradycji. Naturalizm: dosłowność, biologizm, walka o byt i o ziemię, gwara. Najwyższą wartością jest ziemia — źródło pozycji i konfliktów (spór Boryny z Antkiem).
9.Wypracowanie: marzyciele i realiści.8 p.
Poniżej krótkie wypracowanie modelowe (ok. 200 słów) z tezą, odwołaniami do „Lalki” i „Wesela” oraz wnioskiem.
Teza. Literatura często zestawia marzycieli z realistami, by pokazać, że ani sama idea, ani sama trzeźwość nie wystarczą. Widać to w „Lalce” Prusa i „Weselu” Wyspiańskiego.
Rozwinięcie. W „Lalce” marzycielem jest Wokulski, idealizujący miłość do Izabeli i wierzący w naukę oraz postęp; obok niego stary subiekt Rzecki, romantyczny marzyciel o napoleońskiej legendzie. Realizmowi społeczeństwa (kariera, pieniądz, konwenanse) marzenia te nie sprostają — Prus pokazuje klęskę wielkich złudzeń.
W „Weselu” inteligencja marzy o wspólnym zrywie i braterstwie z ludem, ale marzenie rozbija się o bierność i niemoc — realną „diagnozą” jest chocholi taniec. Wyspiański obnaża rozdźwięk między pięknym snem o czynie a rzeczywistą niezdolnością do działania.
Wniosek. Oba utwory pokazują, że marzenia nadają życiu sens i kierunek, ale bez oparcia w rzeczywistości prowadzą do rozczarowania. Literatura nie potępia marzycieli — ostrzega przed marzeniem oderwanym od realiów.
Możesz rozwinąć inne wątki (np. postać Rzeckiego, symbolikę „Wesela”) — ważne, by teza była broniona konkretnymi przykładami z obu utworów.