Najpierw rozwiąż sprawdzian samodzielnie — dopiero potem sprawdź się poniżej. To odpowiedzi modelowe: Twoja wersja może brzmieć inaczej i wciąż być poprawna. Liczy się rzeczowość i odwołanie do tekstu.
1.„Forma” i „gęba” w „Ferdydurke”.3 p.
Forma — narzucany z zewnątrz sposób bycia, mówienia i myślenia, który zniewala jednostkę; człowiek nigdy nie jest w pełni sobą, bo zawsze przybiera formę wobec innych.
Gęba — konkretna maska przyprawiana człowiekowi przez otoczenie; upupienie to zrobienie z dorosłego niedojrzałego dziecka. „Ucieczka przed gębą jest jeszcze jedną gębą”.
2.Trzy koncepcje Polski w „Przedwiośniu”.4 p.
- Szklane domy — utopijna wizja ojca; okazuje się mrzonką.
- Rewolucja — głoszona przez Lulka; Baryka zna jej okrucieństwo z Baku, więc ją odrzuca.
- Reformy / praca państwowa — stanowisko Gajowca; solidne, lecz zbyt powolne.
Żadna nie przekonuje w pełni (iluzja / przemoc / opieszałość) — stąd
otwarte zakończenie: marsz Cezarego ku Belwederowi.
3.„Człowiek zlagrowany” u Borowskiego.3 p.
To człowiek przystosowany do życia w obozie, który dla przetrwania przyjął jego okrutne reguły, przez co jego moralność uległa deformacji. W „Proszę państwa do gazu” narrator Tadek uczestniczy w rozładunku transportów, oswaja się z Zagładą, myśli o przetrwaniu pośród śmierci. Obóz odebrał ludziom normalne odruchy — moralny upadek jest ceną przeżycia.
4.Człowiek w obozie: Borowski a Herling.4 p.
Borowski (beznamiętny narrator-uczestnik) pokazuje człowieka całkowicie zniewolonego przez lager: moralność zniszczona, przetrwanie okupione współudziałem, brak nadziei.
Herling-Grudziński („Inny świat”) mimo grozy zachowuje wiarę w godność i człowieczeństwo: możliwy jest odruch solidarności i moralny wybór. Różni ich ocena człowieka: u Borowskiego — degradacja, u Herlinga — ocalona godność.
5.Godność wobec Zagłady w „Zdążyć przed Panem Bogiem”.3 p.
Reportaż-rozmowa z Markiem Edelmanem, przywódcą powstania w getcie warszawskim. „Zdążyć przed Panem Bogiem” to walka o godną śmierć i o każde ludzkie życie: w getcie nie chodziło o zwycięstwo (niemożliwe), lecz o to, by „nie dać się prowadzić na śmierć biernie” — sam wybór sposobu umierania stał się aktem człowieczeństwa. Po wojnie Edelman jako lekarz „ściga się” ze śmiercią, ratując pacjentów.
6.Baczyński — „apokalipsa spełniona”.3 p.
Przedwojenny katastrofizm (przeczucie końca) u Baczyńskiego się ziścił — wojna okazała się realną apokalipsą, którą przeżywa jego pokolenie. Kolumbowie to pokolenie urodzone ok. 1920 r., wchodzące w dorosłość w chwili wybuchu wojny; ich młodość to walka i śmierć (Baczyński zginął w powstaniu warszawskim). Poezja łączy liryczne piękno z tragizmem pokolenia skazanego na zagładę.
7.Postawy wobec zła w „Dżumie”.4 p.
Dżuma jest alegorią zła. Dr Rieux — postawa czynna i solidarna: walczy z epidemią z poczucia zwykłej przyzwoitości, bez metafizycznego uzasadnienia („to kwestia uczciwości”). Ojciec Paneloux — początkowo widzi w dżumie karę Bożą i każe się jej poddać; śmierć niewinnego dziecka podważa jego wiarę. Camus przeciwstawia czynny opór wobec zła religijnej rezygnacji.
8.Nowomowa w „Roku 1984”.3 p.
Nowomowa to zubożony, kontrolowany język narzucony przez Partię; przez usuwanie słów i zacieranie znaczeń ma uczynić „myślozbrodnię” niemożliwą do pomyślenia — skoro nie ma słów na wolność czy bunt, nie da się o nich myśleć. Służy władzy: kontrola języka to kontrola myśli, a hasła-paradoksy („Wojna to pokój”) zamazują prawdę i utrwalają posłuszeństwo.
9.Klęska buntu Artura w „Tangu”.3 p.
Artur buntuje się odwrotnie niż typowy młody rewolucjonista — przeciw chaosowi i rozkładowi wartości; chce przywrócić ład, formę i tradycję. Klęska: nie ma już w imię czego robić rewolucji — bunt przeciw brakowi norm sam staje się pusty, a Artur ginie. Triumf Edka — prostackiego cwaniaka — oznacza, że w miejsce upadłych wartości wchodzi naga siła i prymitywizm. Mrożek ostrzega: gdy rozpada się kultura, władzę przejmuje przemoc.
10.Postawa etyczna „Przesłania Pana Cogito”.3 p.
Wiersz Herberta głosi etos moralnej niezłomności: „Bądź wierny Idź”. Trzeba dawać świadectwo prawdzie, być odważnym wobec zła, ocalać godność i nie ulegać, pamiętać o poniżonych i zamordowanych, strzec się zdrady i tchórzostwa — nawet jeśli „nagrodą będzie… szyderstwo i śmierć”. To postawa człowieka wyprostowanego, wiernego wartościom mimo klęski.
11.Wypracowanie: człowiek w świecie zagrożonych wartości.8 p.
Poniżej krótkie wypracowanie modelowe (ok. 200 słów) z tezą, odwołaniami (literatura wojny + utwór współczesny) i wnioskiem.
Teza. Literatura XX wieku wielokrotnie pokazywała człowieka w świecie, w którym runęły dawne wartości — i pytała, czy da się je ocalić. Odpowiadają na to opowiadania Borowskiego oraz poezja Herberta.
Rozwinięcie. Borowski w „Proszę państwa do gazu” ukazuje świat obozu, gdzie moralność została zniszczona: człowiek zlagrowany przetrwa za cenę współudziału w złu. To studium tego, jak przemoc totalna unieważnia wszelkie wartości i odbiera normalne odruchy.
Herbert w „Przesłaniu Pana Cogito” daje odpowiedź przeciwną: mimo świata zagrożonych wartości człowiek ma „być wiernym”, dawać świadectwo prawdzie i ocalać godność, choćby nagrodą były szyderstwo i klęska. To etos niezłomności wobec zła.
Wniosek. Zestawienie obu utworów pokazuje dwie możliwości: bierne przystosowanie, które degraduje, oraz wierność wartościom, która ocala człowieczeństwo. Literatura nie łudzi, że dobro zwycięży łatwo — ale przypomina, że nawet w świecie zagrożonych wartości człowiek zachowuje wybór postawy.
Możesz odwołać się do innych utworów (np. Herling-Grudziński „Inny świat”, Krall „Zdążyć przed Panem Bogiem”, Miłosz, Różewicz) — ważne, by jedno odwołanie pochodziło z literatury wojny i okupacji, a drugie z utworu współczesnego.