Najpierw rozwiąż sprawdzian samodzielnie — dopiero potem sprawdź się poniżej. To odpowiedzi modelowe: Twoja wersja może brzmieć inaczej i wciąż być poprawna. Liczy się rzeczowość i odwołanie do tekstu.
1.Spór „czucia i wiary” ze „szkiełkiem i okiem” w „Romantyczności”.3 p.
Mickiewicz przeciwstawia dwa sposoby poznania świata: romantyczne „czucie i wiarę” (intuicja, uczucie, prawdy wiary, świat duchów) oraz oświeceniowe „szkiełko i oko” (rozum i doświadczenie Starca-mędrca). Obłąkana Karusia „widzi” zmarłego Jasia, a prosty lud jej wierzy. Narrator staje po stronie ludu i poznania sercem: „Miej serce i patrzaj w serce”, „Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu — (…) nie znasz prawd żywych”. Ballada jest manifestem romantyzmu.
2.Mesjanizm i jego wyraz w „Dziadach” cz. III.3 p.
Mesjanizm — przekonanie, że naród (Polska) pełni w dziejach szczególną, zbawczą misję na wzór Chrystusa, a jego cierpienie ma sens odkupieńczy („Polska Chrystusem narodów”). Najpełniej wyraża go widzenie księdza Piotra (scena V): Polska ukrzyżowana, lecz zmartwychwstanie, oraz proroctwo o tajemniczym wskrzesicielu „czterdzieści i cztery”.
3.Przemiana Gustawa w Konrada.2 p.
W celi bohater z nieszczęśliwego kochanka (Gustaw z IV cz. „Dziadów”) staje się bojownikiem o sprawę narodową — napis na ścianie: „Umarł Gustaw, narodził się Konrad”. Zmiana imienia symbolizuje porzucenie miłości indywidualnej na rzecz miłości do narodu i walki — przejście od prywatnego „ja” do „ja” zbiorowego (imię Konrad niesie skojarzenia spiskowo-patriotyczne, jak Konrad Wallenrod).
4.Bohater „Sonetów krymskich”.3 p.
Bohaterem jest Pielgrzym — Polak-wygnaniec podróżujący po Krymie, tęskniący za utraconą ojczyzną (Litwą). Zachwyt egzotycznym, orientalnym pejzażem miesza się u niego z melancholią tułacza. Np. w „Stepach akermańskich” zachwyt bezmiarem stepu kończy się gorzkim „Jedźmy, nikt nie woła” — samotność i tęsknota wygnańca; w „Bakczysaraju” dochodzi refleksja o przemijaniu potęgi.
5.Pojęcia: praca organiczna, praca u podstaw.2 p.
Praca organiczna — postulat, by społeczeństwo działało jak żywy organizm: wszystkie warstwy współpracują dla rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego kraju (przemysł, handel, nauka).
Praca u podstaw — działania na rzecz najniższych warstw (chłopów, biedoty): oświata i podniesienie poziomu życia, walka z ciemnotą — by „podstawy” społeczeństwa były zdrowe.
6.Wokulski — bohater „z pogranicza dwóch epok”.4 p.
Cechy romantyka: wielkie, idealizujące uczucie do Izabeli (miłość niemal ubóstwiająca, gotowość poświęceń, myśli samobójcze), przeszłość spiskowca i zesłańca (Syberia za udział w powstaniu styczniowym).
Cechy pozytywisty: człowiek czynu i pracy, dorobił się majątku w handlu, interesuje się nauką (współpraca z Geistem), ma praktyczny umysł, wspiera biednych (Wysocki, Węgiełek). Rozdarcie między romantycznym sercem a pozytywistycznym rozumem jest źródłem jego życiowej klęski.
7.„Eksperyment” Raskolnikowa i jego klęska.4 p.
Raskolnikow chce sprawdzić własną teorię o „ludziach niezwykłych”, którym wolno przekroczyć prawo moralne dla wyższego celu (jak Napoleon). Morduje lichwiarkę (i przypadkiem jej siostrę Lizawietę), by udowodnić, że należy do „wybranych”. Klęska: nie wytrzymuje ciężaru zbrodni — dręczą go wyrzuty sumienia, gorączka i izolacja; okazuje się zwykłym, cierpiącym człowiekiem, nie „nadczłowiekiem”. Teoria upada; ratunek przynosi dopiero przyznanie się, kara oraz miłość Soni (odkupienie przez cierpienie).
8.Wypracowanie: bohater wobec obowiązku względem ojczyzny i społeczeństwa.8 p.
Poniżej krótkie wypracowanie modelowe (ok. 200 słów) z tezą, odwołaniami do „Dziadów” cz. III i „Lalki” oraz wnioskiem.
Teza. Literatura polska często stawia bohatera wobec obowiązku względem ojczyzny i społeczeństwa — od romantycznego poświęcenia po pozytywistyczną pracę. Pokazują to „Dziady” cz. III Mickiewicza oraz „Lalka” Prusa.
Rozwinięcie. Konrad z „Dziadów” reprezentuje romantyczny model obowiązku: gotów jest poświęcić się za naród, a w Wielkiej Improwizacji domaga się „rządu dusz”, by wyzwolić Polskę. Ksiądz Piotr dopełnia ten wzór pokorą i wiarą (mesjanizm). Obowiązek to tu walka i ofiara za zniewoloną ojczyznę.
Wokulski z „Lalki” realizuje obowiązek inaczej — przez pracę i działanie gospodarcze: rozwija handel, wspiera biednych, myśli o rozwoju kraju (ideały pozytywizmu). Jego zaangażowanie rozbija się jednak o skostniałe społeczeństwo i nieszczęśliwą miłość — Prus pokazuje granice pozytywistycznych ideałów.
Wniosek. Oba utwory dowodzą, że obowiązek wobec ojczyzny może przyjąć formę romantycznej ofiary albo pozytywistycznej pracy. Zmienia się metoda, lecz nie sama potrzeba służby wspólnocie — literatura czyni z niej trwały wzorzec.
Możesz odwołać się także do innych utworów (np. „Kordiana”, „Nad Niemnem”) — ważne, by teza była broniona konkretnymi przykładami z tekstów wskazanych w poleceniu.