Najpierw rozwiąż sprawdzian samodzielnie — dopiero potem sprawdź się poniżej. To odpowiedzi modelowe: Twoja wersja może brzmieć inaczej i wciąż być poprawna. Liczy się rzeczowość i odwołanie do tekstu.
1.Pojęcia: fatum, katharsis.2 p.
Fatum — nieubłagane przeznaczenie, wola bogów i konieczność, której bohater tragedii antycznej nie może uniknąć mimo starań; z góry wyznacza jego los.
Katharsis — oczyszczenie: wstrząs i uwolnienie od emocji (litości i trwogi), jakiego wg Arystotelesa doznaje widz tragedii.
2.Konflikt tragiczny w „Antygonie”.4 p.
To starcie równorzędnych, niemożliwych do pogodzenia racji, w którym każdy wybór prowadzi do klęski. Antygona broni prawa boskiego, sumienia i obowiązku rodzinnego — musi pochować brata Polinika. Kreon broni prawa państwowego i porządku — zakazuje grzebania zdrajcy ojczyzny. Obie racje są uzasadnione, dlatego nie da się ich pogodzić. Klęskę ponoszą oboje: Antygona ginie, Kreon traci syna i żonę.
3.Trzy frazeologizmy z mitologii/Biblii.3 p.
Np.: syzyfowa praca (od Syzyfa) — praca daremna, bez końca; pięta achillesowa (od Achillesa) — czuły, słaby punkt; nić Ariadny — sposób wyjścia z trudnej sytuacji; z Biblii: hiobowe wieści — bardzo złe wiadomości; sodoma i gomora — rozpusta, chaos; manna z nieba — niespodziewany, pożądany dar. (Wystarczą trzy z podaniem źródła i znaczenia.)
4.Hiob jako symbol.2 p.
Hiob to symbol niezawinionego cierpienia i niezłomnej wiary. Bóg dopuszcza na niego utratę majątku, dzieci i zdrowia, a mimo to Hiob nie przeklina Boga („Bóg dał, Bóg wziął”). Stał się wzorem cierpliwości i ufności wobec cierpienia, którego nie sposób zrozumieć.
5.Pojęcia: teocentryzm, memento mori.2 p.
Teocentryzm — typowy dla średniowiecza pogląd stawiający Boga w centrum świata i myślenia; wszystko podporządkowane jest Bogu i zbawieniu.
Memento mori — „pamiętaj o śmierci”; wezwanie do pamięci o nieuchronności śmierci i marności rzeczy doczesnych.
6.„Bogurodzica” jako zabytek języka + archaizmy.3 p.
To najstarsza polska pieśń religijna i najstarszy zachowany polski tekst poetycki — stąd „zabytek języka”; była też pieśnią rycerstwa (śpiewaną pod Grunwaldem). Archaizmy (wystarczą dwa): „dziela” (= dla), „Bogiem sławiena” (= sławiona przez Boga), „Krzciciela” (= Chrzciciela), „zbożny” (= dostatni, pomyślny).
7.Etos rycerski a Roland.3 p.
Cechy etosu rycerskiego: wierność Bogu, władcy i ojczyźnie; honor ceniony ponad życie; odwaga i męstwo; obrona wiary chrześcijańskiej; dbałość o sławę. Roland w „Pieśni o Rolandzie” zbyt długo, z honoru, zwleka z zadęciem w róg po pomoc, walczy do końca pod Roncevaux, umiera zwrócony twarzą ku wrogom i oddaje Bogu rękawicę — jest wzorem rycerza chrześcijańskiego.
8.Śmierć w „Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”.2 p.
Śmierć ukazana jest jako odrażający, rozkładający się trup z kosą, który z ironią zapowiada, że dosięgnie wszystkich — papieża, króla, mędrca i żebraka. To obraz danse macabre (tańca śmierci) i memento mori: śmierć równa wszystkich, znosi różnice stanowe. Utwór łączy grozę z satyrą na wady stanów.
9.Pojęcia: humanizm, antropocentryzm.2 p.
Humanizm — renesansowy prąd stawiający w centrum człowieka, jego rozum, godność i możliwości; powrót do antyku i „spraw ludzkich” (Terencjusz: „Człowiekiem jestem…”).
Antropocentryzm — pogląd czyniący człowieka centrum i miarą świata, w odróżnieniu od średniowiecznego teocentryzmu.
10.Kryzys światopoglądowy w trenach IX–XI.4 p.
Po śmierci Urszulki Kochanowski przeżywa załamanie renesansowego światopoglądu. W wątpliwość zostają podane: mądrość i filozofia stoicka (Tren IX — okazuje się bezradna wobec bólu), wiara i sprawiedliwość Boża (Tren X — pytania, gdzie jest córka), a także przekonanie o ładzie świata i o tym, że cnota chroni przed cierpieniem (Tren XI — „Fraszka cnota!”). Pogodzenie przyniesie dopiero Tren XIX.
11.Mechanizm zbrodni w „Makbecie”.3 p.
Przepowiednia czarownic budzi w Makbecie ambicję; pod naciskiem żony morduje króla Dunkana. Pierwsza zbrodnia rodzi następne — by utrzymać władzę i zatrzeć ślady, zabija kolejnych (Banka, rodzinę Makdufa). Cena: wyrzuty sumienia, bezsenność, halucynacje (duch Banka, „krwawa plama” Lady Makbet), tyrania, a w końcu powszechna nienawiść i śmierć. Zbrodnia niszczy człowieka od wewnątrz.
12.Wypracowanie: wzorce osobowe dawnych epok.8 p.
Poniżej krótkie wypracowanie modelowe (ok. 200 słów) z tezą, dwoma bohaterami (antyk + średniowiecze) i wnioskiem.
Teza. Każda epoka tworzyła własne wzorce osobowe — postaci, które ucieleśniały jej ideały. Pokazują to antyczna Antygona i średniowieczny Roland.
Rozwinięcie. Antygona to wzór wierności prawu boskiemu i głosowi sumienia. Wbrew zakazowi Kreona grzebie brata, gotowa zapłacić życiem za dochowanie świętego obowiązku wobec zmarłego i bogów. Ucieleśnia antyczny ideał człowieka, który wyżej stawia prawo moralne niż własne bezpieczeństwo.
Roland z „Pieśni o Rolandzie” to wzorzec rycerza chrześcijańskiego: wierny Bogu i władcy, ceniący honor ponad życie, mężny do końca. Woli zginąć pod Roncevaux, niż okryć się hańbą — i umiera, oddając Bogu rękawicę. To średniowieczny etos parenetyczny (wzór do naśladowania).
Wniosek. Choć dzieli je epoka, obie postaci łączy gotowość do najwyższej ofiary w imię wartości: Antygona — prawa boskiego i rodzinnego, Roland — honoru i wiary. Wzorce osobowe pokazują, co dana epoka uważała za najważniejsze w człowieku.
Możesz wybrać innych bohaterów (np. Hiob, Prometeusz, święty Aleksy, władca-asceta) — ważne, by jeden pochodził z antyku lub Biblii, a drugi ze średniowiecza.