Średniowiecze

Taniec śmierci — Hans Holbein młodszy, drzeworyty, ok. 1526

Taniec śmierci (danse macabre)

Hans Holbein młodszy · ok. 1526

Cykl drzeworytów, w których Śmierć — kościotrup — przychodzi po ludzi każdego stanu, od papieża po chłopa. Średniowieczne memento mori: wobec śmierci wszyscy są równi.

Reprodukcja w domenie publicznej.

Charakterystyka epoki

Średniowiecze to epoka, w której centrum wszystkiego stanowił Bóg (teocentryzm). Człowiek postrzegał świat jako uporządkowaną hierarchię, a swoje życie — jako przygotowanie do wieczności. Sztuka i literatura służyły przede wszystkim celom religijnym i dydaktycznym: miały uczyć, jak żyć, by osiągnąć zbawienie.

Dominowała anonimowość twórców (dzieło tworzono „na chwałę Bożą", nie dla sławy) oraz uniwersalizm — wspólna kultura łacińska i chrześcijańska spajała całą Europę.

Ramy czasowe i nazwa

W Europie średniowiecze trwało od V wieku (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego, 476 r.) do XV wieku (upadek Konstantynopola 1453 lub odkrycie Ameryki 1492). W Polsce początek wiąże się z przyjęciem chrztu w 966 r. Nazwa („wieki średnie") powstała później i początkowo miała wydźwięk pejoratywny — humaniści renesansu uznali tę epokę za „mroczny" okres między antykiem a odrodzeniem jego ideałów.

Wzorce osobowe i światopogląd

Średniowiecze wykształciło trzy główne wzorce osobowe (parenetyczne): asceta (św. Aleksy — wyrzeczenie i umartwienie dla Boga), rycerz (Roland — honor, wierność, męstwo) oraz władca (sprawiedliwy i pobożny). Obok nich rozwijały się charakterystyczne idee: memento mori (pamiętaj o śmierci), danse macabre (taniec śmierci) i ars moriendi (sztuka umierania).

Najważniejsze gatunki

W literaturze średniowiecza dominowały gatunki religijne i parenetyczne: pieśń (Bogurodzica), żywot świętego (hagiografia — Legenda o św. Aleksym), epos rycerski (Pieśń o Rolandzie), misterium i moralitet (dramat religijny) oraz kronika (Gall Anonim, Wincenty Kadłubek).