Najpierw rozwiąż sprawdzian samodzielnie — dopiero potem sprawdź się poniżej. To odpowiedzi modelowe: Twoja wersja może brzmieć inaczej i wciąż być poprawna. Liczy się rzeczowość i odwołanie do tekstu.
1.Pojęcia: fatum, katharsis.2 p.
Fatum — nieubłagane przeznaczenie, siła wyższa (wola bogów, konieczność), której bohater tragedii antycznej nie może uniknąć mimo starań; z góry wyznacza jego los.
Katharsis — oczyszczenie: wstrząs i uwolnienie od nagromadzonych emocji (litości i trwogi), jakiego doznaje widz tragedii; wg Arystotelesa to jej właściwy cel i skutek moralny.
2.Pojęcia: teocentryzm, memento mori.2 p.
Teocentryzm — typowy dla średniowiecza pogląd stawiający Boga w centrum świata i myślenia; wszystko jest podporządkowane Bogu i dążeniu do zbawienia.
Memento mori — „pamiętaj o śmierci”; średniowieczne wezwanie do stałej pamięci o nieuchronności śmierci i marności rzeczy doczesnych.
3.Pojęcia: humanizm, antropocentryzm.2 p.
Humanizm — renesansowy prąd umysłowy stawiający w centrum człowieka, jego rozum, godność i możliwości; powrót do antyku i zainteresowanie „sprawami ludzkimi” (Terencjusz: „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce”).
Antropocentryzm — pogląd czyniący człowieka centrum i miarą świata — w odróżnieniu od średniowiecznego teocentryzmu.
4.Pojęcia: vanitas, koncept barokowy.2 p.
Vanitas — „marność”; barokowe (za biblijnym Koheletem) przekonanie o przemijalności i nietrwałości wszystkiego, co doczesne.
Koncept barokowy — wyszukany, zaskakujący pomysł artystyczny (oparty na paradoksie, kontraście, grze słów), który organizuje utwór i ma zadziwić odbiorcę.
5.Dydaktyzm literatury oświecenia („uczyć — bawiąc”).2 p.
Literatura oświecenia miała pouczać i naprawiać (wady, obyczaje, państwo), ale w atrakcyjnej, przystępnej formie — docere et delectare, „uczyć bawiąc”. Satyra, bajka i komedia ośmieszały wady, by śmiechem skłonić czytelnika do poprawy.
6.Konflikt tragiczny w „Antygonie”.3 p.
Konflikt tragiczny to starcie równorzędnych, niemożliwych do pogodzenia racji, w którym każdy wybór prowadzi do klęski. Antygona broni prawa boskiego i nakazu sumienia oraz obowiązku rodzinnego — musi pochować brata Polinika. Kreon broni prawa państwowego i porządku — zakazuje grzebania zdrajcy ojczyzny. Obie racje mają uzasadnienie, dlatego nie da się ich pogodzić. Klęskę ponoszą oboje: Antygona ginie, a Kreon traci syna i żonę, zostaje sam.
7.Przypowieść (parabola) — definicja i przykład.2 p.
Przypowieść to krótka opowieść o charakterze umownym, w której konkretne obrazy mają sens alegoryczny i uniwersalny — uczy prawdy moralnej lub religijnej. Przykład: przypowieść o synu marnotrawnym — mówi o Bożym miłosierdziu i przebaczeniu skruszonemu grzesznikowi (lub o miłosiernym Samarytaninie — o prawdziwej miłości bliźniego niezależnie od pochodzenia).
8.„Bogurodzica” jako zabytek języka + archaizmy.2 p.
„Bogurodzica” to najstarsza polska pieśń religijna i zarazem najstarszy zachowany polski tekst poetycki — stąd „zabytek języka”. Była też pieśnią rycerstwa (śpiewano ją m.in. pod Grunwaldem). Archaizmy (wystarczą dwa): „dziela” (= dla), „Bogiem sławiena” (= sławiona przez Boga), „Krzciciela” (= Chrzciciela), „zbożny” (= dostatni, pomyślny), „bożyc” (= syn Boga).
9.Kryzys światopoglądowy w trenach IX–XI.3 p.
Po śmierci Urszulki Kochanowski przeżywa załamanie renesansowego światopoglądu. W wątpliwość zostają podane: mądrość i filozofia stoicka (Tren IX — „Kupić by cię, Mądrości, za drogie pieniądze”; okazuje się bezradna wobec bólu), wiara i sprawiedliwość Boża (Tren X — rozpaczliwe pytania, gdzie jest Urszulka), a także przekonanie o ładzie świata i o tym, że cnota chroni przed cierpieniem (Tren XI — „Fraszka cnota!”). Poeta-humanista staje bezradny; pogodzenie przyniesie dopiero Tren XIX.
10.Mechanizm zbrodni w „Makbecie”.3 p.
Przepowiednia czarownic budzi w Makbecie ambicję; pod naciskiem żony (Lady Makbet) morduje króla Dunkana. Pierwsza zbrodnia rodzi następne — by utrzymać władzę i zatrzeć ślady, Makbet zabija kolejnych (Banka, rodzinę Makdufa). Cena: wyrzuty sumienia, bezsenność i halucynacje (duch Banka, „krwawa plama” Lady Makbet), utrata spokoju, staczanie się w tyranię, a w końcu powszechna nienawiść i śmierć. Zbrodnia niszczy człowieka od wewnątrz.
11.Harpagon — komizm postaci a dramat rodziny.3 p.
Komizm: przesadne skąpstwo Harpagona budzi śmiech — rozmawia ze szkatułką jak z ukochaną, wszystkich podejrzewa o kradzież, w panice chwyta samego siebie za rękę jako „złodzieja”. Dramat: skąpstwo niszczy rodzinę — ojciec staje na drodze szczęścia dzieci (córkę chce wydać za bogatego starca, sam stara się o narzeczoną syna), liczy się dla niego wyłącznie pieniądz. Skąpstwo to namiętność, która odczłowiecza i czyni z bohatera niewolnika złota.
12.Mechanizm satyry Krasickiego.3 p.
Satyra piętnuje wady, ośmieszając je, by skłonić do poprawy („satyra prawdę mówi”). Środki: wyostrzenie i karykatura wady, ironia, obraz-przykład. Przykład: w „Pijaństwie” bohater długo krytykuje pijaństwo i jego skutki, po czym… wychodzi się napić — ironiczne obnażenie nałogu i ludzkiej niekonsekwencji; w „Żonie modnej” ośmieszona zostaje bezmyślna moda na cudzoziemszczyznę i rujnujące wydatki. Krasicki nie moralizuje wprost — demaskuje wadę śmiechem.
13.Wypracowanie: człowiek wobec śmierci i przemijania.8 p.
Poniżej krótkie wypracowanie modelowe (ok. 200 słów) z tezą, dwoma odwołaniami (średniowiecze + barok) i wnioskiem.
Teza. Śmierć i przemijanie to jedno z najstarszych doświadczeń opisywanych przez literaturę; twórcy różnych epok szukają wobec nich zarówno trwogi, jak i pociechy. Pokazują to średniowieczna „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” oraz barokowa liryka vanitas.
Rozwinięcie. W „Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” śmierć jest wszechwładną, odrażającą postacią, która „równa wszystkich” — dosięga papieża i żebraka, króla i chłopa. To wyraz idei memento mori i danse macabre: wobec śmierci znikają różnice stanowe, a człowiek ma pamiętać o marności doczesności i przygotować się na koniec.
Barokowa poezja vanitas (np. Daniel Naborowski, „Krótkość żywota”) ukazuje życie jako mgnienie — „dźwięk, cień, dym, wiatr, głos, punkt”. Barok potęguje niepokój egzystencjalny, ale zarazem — jak u Mikołaja Sępa Szarzyńskiego — kieruje człowieka ku Bogu jako jedynej trwałej wartości.
Wniosek. Choć dzieli je epoka, oba utwory zgadzają się, że wobec śmierci człowiek jest bezsilny i równy innym. Różni je ton — od średniowiecznej dydaktyki (bój się i czuwaj) po barokową refleksję o kruchości i szukaniu oparcia w Bogu. Literatura oswaja przemijanie, nadając mu sens.
Możesz odwołać się do innych utworów (np. „Lament świętokrzyski”, treny Kochanowskiego, fraszki, „Antygona”) — ważne, by jedno odwołanie pochodziło z antyku lub średniowiecza, a drugie z renesansu lub baroku, i by teza była broniona konkretnymi przykładami.