Od ufności Hioba po bunt Konrada i pytania Dżumy. Definicja motywu, najważniejsze teksty kultury i gotowe ujęcia do wypracowania oraz wypowiedzi ustnej.
Literatura rzadko pokazuje wiarę spokojną — najczęściej wystawioną na próbę: przez cierpienie, śmierć bliskich, zło świata. To właśnie kryzys jest literackim żywiołem religii: od Hioba po bohaterów Camusa pytanie brzmi „gdzie jest Bóg, gdy cierpi niewinny?".
Warto rozróżniać postawy: ufność mimo wszystko (Hiob), kryzys i odbudowę (Treny), bunt — który bywa odwróconą formą wiary, bo bluźni ten, kto traktuje Boga poważnie (Wielka Improwizacja, Dies irae) — oraz etykę bez Boga (Dżuma).
Wybierz ujęcie pasujące do tematu — i zawsze dopowiedz, co dany przykład mówi o istocie motywu, a nie tylko „gdzie występuje".
Sprawiedliwy traci majątek, dzieci i zdrowie — a jego historia obala prostą rachubę „pobożność za pomyślność". Hiob skarży się i pyta, ale nie złorzeczy; jego wiara dojrzewa od układu z Bogiem do zaufania wobec tajemnicy.
Do tematu: wiara wystawiona na próbę, cierpienie sprawiedliwego, pokora wobec tajemnicy.
Śmierć Urszulki burzy cały renesansowy ład poety-filozofa. Kulminacją zwątpienia jest Tren X z dramatycznym „Gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest" — a Tren XIX przynosi pocieszenie i pokorne „ludzkie przygody ludzkie noś". Wiara odbudowana po przejściu przez rozpacz.
Do tematu: kryzys religijny człowieka dotkniętego stratą, droga od buntu do ukojenia.
W Wielkiej Improwizacji Konrad oskarża Boga o milczenie wobec cierpień narodu i żąda „rządu dusz" — pycha tytana kończy się omdleniem bez odpowiedzi. Widzenie otrzymuje za to pokorny ksiądz Piotr. Dwa modele relacji z Bogiem zestawione w jednym dramacie.
Do tematu: bunt prometejski wobec Boga, pycha i pokora jako dwie drogi wiary.
Skarga emigranta ujęta w formę modlitwy: piękno Bożego świata (zachód słońca na morzu) tylko pogłębia smutek człowieka bez ojczyzny i domu. Wiara nie znosi bólu — ale daje mu adresata.
Do tematu: modlitewna skarga, samotność człowieka wobec pięknego, lecz obcego świata.
W wizji końca świata poeta stawia Stwórcy najcięższy zarzut: skoro wszystko pochodzi od Boga, to i zło jest Jego dziełem. Bluźnierczy krzyk epoki kryzysu — a zarazem dowód, że o Boga można się spierać tylko wtedy, gdy się Go traktuje serio.
Do tematu: teodycea odwrócona, bunt wobec Stwórcy o istnienie zła.
Agonia synka sędziego Othona łamie kaznodziejską pewność ojca Paneloux. Doktor Rieux nie wierzy w Boga, ale nie przestaje walczyć ze złem, a Tarrou pyta, czy można zostać „świętym bez Boga". Powieść zestawia wiarę i niewiarę wobec tego samego cierpienia.
Do tematu: pytanie o Boga wobec cierpienia niewinnych, moralność niezależna od religii.
Najmocniejsze prace pokazują, że literacki bunt wobec Boga wyrasta z powagi, nie z obojętności — i zestawiają go z postawą ufności, by zapytać, która jest dojrzalsza.