Fiodor Dostojewski

Życie, które trafiło do książek

Urodził się w Moskwie jako syn lekarza pracującego w szpitalu dla ubogich — nędza, którą później opisywał, była mu znana od dziecka. W 1849 roku aresztowano go za udział w kole Pietraszewskiego, grupie dyskutującej zakazane idee społeczne. Zapadł wyrok śmierci.

Egzekucję rozpoczęto naprawdę: skazanych wyprowadzono na plac, odczytano wyrok, pierwszą trójkę przywiązano do słupów. Ułaskawienie ogłoszono dopiero w ostatniej chwili, jako element z góry zaplanowanej inscenizacji. Dostojewski nigdy tego nie zapomniał; scenę oczekiwania na śmierć wykorzystał później w Idiocie.

Karę zamieniono na katorgę w Omsku, gdzie spędził cztery lata wśród przestępców, a potem na przymusową służbę wojskową. Wrócił z Syberii jako inny człowiek i inny pisarz: przestał wierzyć w idee, które da się wymyślić przy biurku, a zaczął pisać o tym, co dzieje się z człowiekiem, kiedy ideę trzeba zrealizować.

Najważniejsze utwory

Dlaczego jest tak ważny

Powieść polifoniczna. Michaił Bachtin nazwał tak sposób pisania Dostojewskiego: bohaterowie nie są narzędziami w ręku autora, lecz mają własne, pełnoprawne głosy, a narrator nie rozstrzyga, kto ma rację. Czytelnik zostaje sam ze sporem — i musi zająć stanowisko.

Idea sprawdzana na człowieku. Raskolnikow nie zabija z chciwości, tylko żeby sprawdzić teorię. U Dostojewskiego myśl zawsze schodzi z papieru i zaczyna działać — zwykle katastrofalnie.

Wpływ. Bez niego nie byłoby ani egzystencjalizmu, ani znacznej części psychologii XX wieku. Camus, Kafka, Herling-Grudziński, Gombrowicz — wszyscy czytali go uważnie.

Rzeczy, których zwykle się nie mówi na lekcji

• Napisał powieść w miesiąc, żeby nie stracić praw autorskich. Nieuczciwa umowa z wydawcą groziła utratą praw do wszystkich dzieł. Dostojewski zatrudnił stenografkę i podyktował jej Gracza w niecały miesiąc, zdążając w ostatniej chwili.
• Stenografka została jego żoną. Anna Snitkina, młodsza o ponad dwadzieścia lat, uporządkowała mu życie i finanse; bez niej prawdopodobnie nie powstałyby Bracia Karamazow.
• Był uzależniony od ruletki. Latami przegrywał w niemieckich kasynach pieniądze, których nie miał. Gracz nie jest fantazją, tylko sprawozdaniem.
• Chorował na padaczkę. Napady opisywał od środka — stąd u księcia Myszkina w Idiocie ta sama choroba i to samo dziwne uczucie jasności tuż przed atakiem.
• Zbrodnia i kara ukazywała się w odcinkach. Czytelnicy czasopisma poznawali losy Raskolnikowa miesiąc po miesiącu, a autor pisał kolejne części pod presją terminów.